ویل دورانت
هئنری بئرگسون
Henri Bergson
آ) ماتئریالیزمه قارشی عصیان
یئنی فلسفه تاریخی فیزیکا و پسیکولوژی آراسینداکی موجادیله دن عیبارتدیر. دوشونجه اؤز نسنه سیندن، یعنی مادده دن باشلارسا، سونوندا ایچ و سون حقیقتی ماددی فئنومئنلرده و مئکانیک قانونلاردا آراماغا چالیشاجاقدیر. اگر اؤزوندن باشلارسا، منطیقی بیر ضرورت اوزره هر شئیی ذهنین یاراتدیقلاری و تصوورلری اولاراق آنلایاجاقدیر. رییاضییات و مئکانیکین اوستونلوگو و آرتان گونده لیک احتییاجلار اساسیندا صنایعلشمه ایله فیزیکانین بیر- بیرینه قارشیلیقلی تاثیری دوشونجه نی ماتئریالیزم مجراسینا سؤوق ائتمیشدیر. دئکارتین "فلسفه نفسدن باشلاییب دیش دونیایا اوزانمالیدیر" سؤیله مه سینه باخمایاراق، غربی آوروپانین صنایعلشمه سی دوشونجه نی اؤزوندن آییریب اونو ماددی اشیالارا یؤنلتدی.
اسپئنسئر´ین مئتودو مئکانیک نظرییه نین ذیروه سی ایدی. اسپئنسئر "داروینچی فیلوسوف" کیمی تانینسا دا، او، اؤزونو صنایعلشمه نین شرحچیسی کیمی آنلامیشدیر. اونون صنایعلشمه یه تانیدیغی اوستونلوک و فضیلت بو گون بیزیم اوچون گولونج گؤرونور. او، مادده نین دالغالارینا غرق اولموش موهندیس و مئکانیست ایدی، حیاتین سیچیراییشلارینی آنلایان بیولوق دئییلدی. اسپئنسئر فلسفه سی نین داها سورعتلی شکیلده یادیرقانماسی نین سببی یئنی فلسفه ده فیزیکانین یئرینی بیولوژینین آلماسی ایدی. گوندن-گونه دونیانین سیرلرینی مادده نین دورغون شکلی ایله دئییل، حیاتین دئوینگنلیگینده (حرکتلیلیگینده) آراما گؤروشو داها دا آچیقجا اؤزونه یئر ائتمکده دیر. گونوموزده مادده نی ده جانلی اولاراق قبول ائدنلر وار. ائلئکتریسیته، موغناطیس و ائلئکترون حاققینداکی آراشدیرمالار فیزیک علمینه حیات رنگی وئرمیشدیر. بو اوزدن ده فیزیکه پسیکولوژی اؤزللیک تانیماق یئرینه آز قالا اونا حیات اؤزللیگی تانیییب، اونو روحانیلشدیرمکده دیرلر. دوشونجه تاریخینده ایلک دفعه شوپئنهاوئر بو شکیلده دوشونموشدور. گونوموزده ایسه بئرگسون بو گؤروشو ساوونموش، اؤز یئتکینلیک و ایمانی ایله شککاک دونیانین دیققتینی چکمیشدیر. بئرگسون 1859-جو ایلده آتاسی یهودی و آناسی فرانسیز اولان بیر عاییله ده پاریسده دونیایا گؤز آچدی. درسلرینده چوخ چالیشقانلیق گؤستریر، اؤیرنجیلره خاص اولان اؤدوللری بیر نئچه کره تحصیلی بویونجا قازانا بیلمیشدیر. ایلک اؤنجه رییاضییاتا و فیزیکه یؤنلدی، لاکین آنالیز و تحلیل ساهه سینده کی ایستعدادی چوخ کئچمه دن اونو فلسفه یه طرف یؤنلندیردی. 1878-اینجی ایلده فرانسا عالی مکتبینه گیریب لیسانس آلیر. 1888- جی ایلده "ویجدانین واسیطه سیز معلوماتلاری حاققیندا ریساله" آدلی کیتابچاسینی یایینلاییر. 8 ایل سونرا ان چتین اثری اولان "مادده و حافیظه" آدلی کیتابینی نشر ائتدیریر. 1898- جی ایلده اونیوئرسیته اؤیرَتمَنی اولور. 1907- جی ایلده "یارادیجی ترانسفورماسیون" آدلی شاه اثرینی یازیر. بو اثر اونو قیسا زاماندا دونیانین اونلو فیلسوفو کیمی تانیتدی. 1914- جو ایلده اونون بو اثری "مورتد اثرلر" جرگه سینده سیرالاندی. بیر ایل سونرا او، فرانسا آکادئمییاسی نین عضوو اولدو.
ماراقلی اولان بودور کی، ماتئریالیزمی چؤکرتمَک ایسته ین بئرگسون گنجلیگینده اسپئنسئر´چی اولموشدور. لاکین بیلگی آرتیشی هر زامان شوبهه یه یول آچیر و باشلانقیجدا تعصبکئش مؤمین اولانلار سونوندا مورتد کافیر اولورلار. سوچلولارین یاشلاندیقلاریندا دیندار اولمالاری کیمی. بئرگسون اسپئنسئری اوخودوقجا ماتئریالیستلرین مادده و حیات، جیسم و روح، دئتئرمیناسیون (جبر) و ایختییار آراسیندا قوردوقلاری ایرتیباطین نه قدر ده ضعیف اولدوغونو آنلاییردی. یوز ایل کئچمه سینه رغمن، ماتئریالیستلر حیاتین قایناغی حاقدا مؤوجود اولان سورولارا جاواب وئره بیلمه میشدیلر. شوبهه سیز کی، بئیین و دوشونجه نین بیر- بیری ایله سیخ ایرتیباطی وار، آنجاق بو ایرتیباطین کئیفییتی باشقا نؤوعدور. ذهن یالنیز مادده دن عیبارتدیر و هر ذهنی داورانیش دا عصب سیستئمی نین مئکانیک نتیجه سیدیرسه، او زامان ویجدان ندیر؟
ب) ذهن و بئیین
بئرگسونا گؤره بیز ایستر-ایستمز ماتئریالیزمه مئیللی ییک، چونکو بیزیم دوشونجه میز اوزایین (فضانین) و مکانین چنبرینده دیر، هامیمیز موهندیسیک. آنجاق زامان دا مکان قدر اؤنملیدیر و شکک یوخدور کی، زامان حیاتین و بلکه ده بوتون حقیقتلرین جؤوهریدیر. بیلمه میز گرکن بودور کی، زامان بیریکیمدن، تکامولدن و "سورکلیلیک"دن عیبارتدیر. "سورکلیلیک گله جگه دوغرو کئچمیش زامانین ایره لیله ییشیندن یوغرولور. بو ایره لیله مه نه قدر ایره لیله یَرسه، بیر او قدر ده گئنیشله میش، بؤیوموش اولور." ینی "کئچمیش زامان ایندیلیگه قدر داوام ائتمیش، ایندیلیگه بیتیشیکدیر، ایندیلیکده بالفعل (ائتکیلی) اولاراق مؤوجوددور و اؤز فعالیتینه داوام ائدیر." سورکلیلیگین معناسی بودور کی، کئچمیش زامان مؤوجوددور و اوندان نَه سه عکسیلمه میشدیر. "شوبهه سیز کی، دوشونجه میز کئچمیشین کیچیک بیر پارچاسی ایله ایرتیباطدادیر، آنجاق ایراده و داورانیشیمیز کئچمیش زامانیمیزلا بیر یئرده فعالیت گؤستریر." چونکو زامان، بیریکیم و سیخلاشیمدان عیبارتدیر. گله جک زامان کئچمیش زامان کیمی اولا بیلمز، چونکو هر آددیمدا یئنی بیریکیم و سیخلاشیم اورتایا چیخیر. "هر بیر آن، سادجه یئنیلیک دئیلدیر، هم ده اؤن گؤرولمه یَن اولوشدور...دَییشیم و دؤنوشوم بیزیم تصووور ائتدیگیمیزدن داها دریندیر." بوتون مئکانیک علملرین هدفی اولان هندسی اؤنگؤرو ذهنی یانلیشلیقدان باشقا بیر شئی اولمامیشدیر. هر حالدا "بیلینجلی بیر وارلیق اوچون حیات دَییشیمدن، دوشونسَل گلیشمه دن و سونسوزا قدر داوام ائدن سورکلیلیکدن عیبارتدیر." "بلکه ده هر بیر حقیقت زاماندان، سورکلیلیکدن، ترانسفورماسیوندان و دَییشیمدن عیبارتدیر."1
بیزیم نفسیمیزده ذهن سورکلیلیگین داشیییجیسی و زامانین خادیمیدیر. ذهن لازیم بیلدیگی قدر کئچمیش زاماندان بیر شئیلر اوتوماتیک اولاراق گونده میمیزده حاضیر بولوندورور. نه قدر حیاتین خاطیره لری، گؤرونتوسو و میراثی آرتیق اولسا، بیر او قدر ده ایختییار و اؤزگورلوک ساحه سی گئنیشله میش اولور و سونوندا نتیجه لرین و جاوابلارین موختلیفلیگی ویجدانین درینلیگینی یارادیر کی، او دا تپکیلرین و جاوابلارین یئنیدن تظاهوروندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. "بئله نظره گلیر کی، ویجدان جانلی وارلیغین ایختییار و اؤزگورلوگو ایله اویغونلوق تشکیل ائدیر. هر بیر عملین اطرافیندا مؤوجود اولان ایستعدادلار و ایمکانلار ویجدان واسیطه سی ایله آیدینلانیر و اولانلا اولوشاجاق آراسینداکی بوشلوق ویجدان آراجیلیغی ایله دولموش اولور." ویجدان بوشونا بیر سوروکله نیش دئییلدیر، او، بیر چوخ تپکیلرین ظاهیر اولدوغو دوشلرین (خیاللارین) و ایمگه لرین (تصووورلرین) جانلی صحنه سیدیر. آیریجا بوتون بونلار اینسان قرار وئرمه دن اؤنجه ویجداندا تئست ائدیلمیش اولور. دئمک کی، "جانلی بیر وارلیق بیر سورو داورانیشلار بوتونوندن عیبارتدیر، یعنی هر بیر کسدن بکلنن داورانیشلارین میقداری. اینسان تاثیر آلتیندا قالان بیر ماکینا دئییلدیر، تام ترسینه، اینسان هر آن یئنیدن یؤنله نن و یارادیجی ترانسفورماسیون مرکزلی ائنئرژی مرکزیدیر."2
اؤزگورلوک و داورانیش ویجدان و اؤزبیلیمین سونوجودور. اؤزونو اؤزگوربیلمه بیرئیین (فردین) نه ائتدیگی نین بیلینجینده اولماسیندان قایناقلانیر. "حافیظه نین ایلک گؤروی ایندیکی صورته بنزه یَن کئچمیش صورتی آنیمساماق، جانلاندیرماقدیر. بو دا اوندان اؤنجه و سونرا اؤنوموزه چیخان حاللاری گؤسترمیش اولور، بئله لیکله اویقون و فایدالی قراروئرمه دوروموندا اولوروق. یالنیز حافیظه نین ایشله وی، سادجه بوندان اولوشماماقدادیر، ایچگؤزلم (مشاهیده) سونوجوندا سورَکلی و بوللوجا آنلاری آنیمساماقدا حافیظه بیزه یاردیمچی اولور. بو یوللا دا اشیانین حرکتی، یعنی اشیانین دوغال حرکتی نین آهنگینی بیلمه یه احتییاج قالمیر. حافیظه نین کئچمیش آنلاری بیر آندا بیریکدیریب سیخلاشدیردیغی درجه ده بیزیم مادده اوزرینه کونترولوموز مومکون اولور. بئله لیکله هر شئیدن اؤنجه هر بیر جانلی نین حافیظه سی بو جانلی نین اشیا اوزرینه کونترول سَوییه سینه گؤره عیارلانیر."3
دئتئرمینیستلر (جبریون) حاقلیدیرلارسا و هر عمل داها اؤنجه کی قوووه لرین مئکانیک نتیجه سیدیرسه، او زامان حرکت وئریجی فاکتور داها آسان شکیلده عمللره موداخیله ائتمه لیدیر. لاکین اگر بونون ترسی سؤز کونوسو اولور، اؤزگورلوک و سئچیم زحمت و چالیشما ایله ساغلانیر و قرارا گلمک اوچون ایراده گرَکیرسه، او زامان شخصین ایمکانلاري روحی و معنوی جاذیبه یه صاحیب اولور، هر نؤوع آلیشقانلیق و تنبللیگین اؤته سینه یوکسلیر. بو سببدندیر کی، شخصلرین صیفتینده عذاب، یورغونلوق و درد گؤرونتوله نیر و بعضی آداملار حئیوانلارین ایچگودوسَل (غریزی) اولاراق ائتدیکلری آلیشقانلیقلارا غیبطه ائدیرلر. ندن؟ چونکو حئیوانلاردا اؤز نفسینه گووَن مؤوجوددور. لاکین، مثلن سیزین کؤپگینیزین سسسیزلیگی فلسفی سسسیزلیک دئییلدیر. بو سسسیزلیک آزادلیق و سئچیم بیلینجیندن یوخسون اولان حئیوان ایچگودوسوندن قایناقلانیر. "حئیوانلارداکی یئنیلیک آنلاییشی آلیشقانلیقلارین دَییشمه سیندن عیبارتدیر. اؤز آلیشقانلیقلاری نین دوستاغی اولان حئیوان، شوبهه سیز کی، بعضن گؤستردیگی تشببوثله حبس اولماقدان قورتولماق ایستر. لاکین بو تششببوث آنی و اؤز- اؤزونه دیر. زیندانین قاپیسی آچیلدیغیندا حئیوان باغلاندیغی زنجیری اؤزویله سوروکله ییر کی، بیر آز داها اونو اوزادا بیلسین. اینسانداکی ویجدان و اؤزگورلوک ایسه بو زنجیری قیریر. ویجدان، یالنیز اینساندا اؤزگورجه داورانیر."4
دئمک کی، ذهن و بئیین عئینی شئی دئییلدیر. ویجدان و اؤزونو درک بئییندن آسیلیدیر و بئینین ضرر گؤرمه سی ایله بو فونکسیون اورتادان قالخیر. میخا آسدیغینیز پالتار میخین دوشمه سی ایله دوشور، آنجاق پالتاري میخین بیر اؤزللیگی کیمی گؤره بیلمزسینیز. بئیین تصووورلر و تپکیلر سیستئمیدیر. ویجدان بو تصووورلری و تپکیلری یئنیدن سونور، تقدیم ائدیر و اونلارین اؤزگورجه سئچمه ائیله مینی (فعالییتینی) گئرچکلشدیریر. "چایین آخیمی اونون یاتاغیندان آیریدیر، آنجاق یئنه ده چایین آخیمی یاتاغین چالا-چوخورلارینا، دولانباجلارینا تابعدیر. ویجدان حیاتین جؤوهری اولان عضودن آیریدیر، آنجاق اونون سیلسیله مراتیبینه اویماق زوروندادیر."5
ویجدان و اؤزونودرکین بئییندن آسیلی اولدوغو سؤیله نیر. بئینی اولان هر بیر جانلی اؤزونو درک ائده بیلر و بئینی اولمایان جانلی اؤزونو درکدن یوخسوندور. بو ایددیعاداکی یانلیشلیغی چوخ آسانلیقلا آنلاماق مومکوندور. بو ایددیعا اونا بنزه ییر کی، دئیه لیم: اینساندا هضم ایشی معده دن آسیلیدیر، بو اوزدن ده یالنیز معده سی اولان جانلیلار هضم ایشینی گئرچکلشدیریر. آنجاق معده سی اولمایان تک سللوللو آمیبده ده هضم عملی باش وئریر، چونکو آمیب بنزر پروتوپلاسملار بیریکیمیندن عیبارتدیر. گئرچک اولان بودور کی، جانلی بیر وارلیق نه قدر کامیل و مورککب اولورسا، ایش بؤلومو و اورقانلارین فونکسیونلاری بیر او قدر ده مورککبله شیر. هر بیر فونکسیون اوچون ده یئنی عضولر فعالیت گؤستریر. اؤرنه یین هضم ایشی معده ده و یا هضم ائدیجی عضولرده مرکزله شیر، بو عضولرین ده فونکسیونلاري محدود اولدوغو اوچون ایشلرینی یاخشی یئرینه یئتیریرلر. بو شکیلده ده اینساندا ویجدان و اؤزونودرک عملی قئیدسیز- شرطسیز بئییندن آسیلیدیر. لاکین بو "بئیین ویجدانین لازیم و ضروری سببیدیر" آنلامینا گلمز. حئیوانلار سیلسیله سینده مورککبدن ساده یه دوغرو گئتدیکجه عصب مرکزلری نین سادلشمه سینه تانیق اولوروق. بو اوزدن ده حیاتین ان یوکسک مرحله لرینده ویجدان مورککب عصب سیستئمیندن آسیلیدیرسا، او زامان ویجدان حیاتین ان آشاغی قاتینا قدر داوام ائدیرمیش کیمی بیر نتیجه یه وارمالیییق. نظری باخیمدان هر بیر جانلی نین ویجدانا و اؤزونودرکه صاحیب اولماسی گرَکیر. "اوصولا گؤره، ویجدان و اؤزونودرکین وارلیغی حیاتلا ایچ-ایچدیر."6
بوتون بو حادیثه لرله بیر یئرده ندن دوشونجه و ذهنی ماددی اولاراق قبول ائدیریک؟ چونکو بیزیم ذهنیمیزین بیر قیسمینی اولوشدوران حافیظه مادده ایله سیخ ایلیشکیده دیر. ترانسفورماسیون و دَییشیم سورَجی ایچینده حافیظه مادده و مکان اولقوسونو درک ائتمک اوچون گلیشمیشدیر. اونون قاوراملاری و قانونلاری بو مئیداندان الده ائدیلمیشدیر. بورادان دا دئتئرمینیزم و علمی اؤنگؤرونو هر ساحه یه یایمیشدیر. "حافیظه سؤزون گئرچک معناسیندا بیزیم جیسمیمیزی ان اویغون بیچیمده موحیطله هماهنگ ائدیر و دیش دونیانین اشیالاری آراسیندا مؤوجود اولان ایلیشکیلری بیزه آنیمسادیر. داها اؤزَت شکیلده سؤیله یه جک اولساق، حافیظه مادده ایله ایلیشکیده اولان بیر ذهن اولقوسودور."7 حافیظه هر نؤوع ترانسفورماسیونو بیر وارلیق شکلینده گؤرور.*
سینئمانی تصوور ائدینیز کی، نئجه ده بیزیم یورغون گؤزلریمیز اونون حرکتلی شکیللرینی فعال سانماقدادیر. طبیعیدیر کی، بورادا علم و مئکانیزم حیاتین آخیشینی جانلاندیرماقدادیر. ائله بورداجا دا علم و حافیظه اؤز محدودییتینی اورتایا قویور. گؤردویوموز شکیللر حرکتلی دئییللر. اونلار بیر سیلسیله آیری و آنلیق شکیللردیر. بو شکیللر ائله سورعتله سینئمانین پرده سینده ظاهیر اولوب کئچیرلر کی، تاماشاچی اونلارین بیرله شیب داوام ائتمه سیندن لذت آلیر. اوشاقلیقدا اویونجاقلارین حرکتیندن آلینان لذت کیمی. آنلاشیلدیغی کیمی بو بیر یانلیشلیقدیر و فیلم حرکتسیز اولان بیر سورو تصویرلردن عیبارتدیر. سینئمانین پرده سی حرکتسیز تصویرلرین آخیشیندان اولوشدوغو کیمی، اینسان حافیظه سی ده وضعییتلری و حاللاری گؤرور، آنجاق حیاتینا سببییت وئرن سورکلیلیگی گؤرمور. مادده نی گؤرور، آنجاق ائنئرژیدن خبرسیزدیر. ماددنین نه اولدوغونو بیلدیگیمیزی سانیریق، آنجاق مادده نین ایچینده ائنئرژی ایله راستلاندیغیمیزدا حئیرتله نیریک و بوتون بیزیم اوصوللاریمیز کئچرلیلیگینی ایتیریر. شوبهه سیز کی، حرکته عاید اولان بوتون مولاحیظه لر رییاضیات اوصوللاریندان آیریلمالیدیر. لاکین بیچیملرین اولوشماسیندا حرکتین موداخیله سی یئنی رییاضیاتین اساسینی تشکیل ائدیر."8 دئمک اولار کی، 19- جو عصرده رییاضیاتداکی بؤیوک گلیشمه لر زامان و حرکتین اوزایسال (فضایی) هندسه یه موداخیله سی نتیجه سینده گئرچکلشمیشدیر. حیات دورغون دوروملاری قبول ائتمز، چونکو حیات زامان کونوسودور، مکان کونوسو دئییلدیر. حیات بیر دوروم دئییلدیر، دَییشیکلیکدیر، کمییت دئییلدیر، کئیفییتدیر، مادده نین و حرکتین سورکلی بؤلونمه سی دئییلدیر، اونون سورَکلی و مؤحکم طرزده یئنیلنمه سیدیر. "اگری خطین چوخ کیچیک بیر حیصه سی دوز خطه بنزه ییر. نه قدر بو کیچیک حیصصه داها دا کیچیکلشرسه، دوز خطه بنزَمه ایمکانی دا چوخالیر. ائله بیر دوروم یارانیر کی، آرتیق او، دوز خط اولاراق قبول ائدیلیر. بو شکیلده حیات دا فیزیکی و کیمیوی نؤقطه لرله بنزرلیگی اولان بیر حددیر. آنجاق بو نؤقطه لری اگری خطله دوز خطی سهو سالان ذهنییتلر تصوور ائدیر. اصلینده کیچیک اَگری خط دوز خطدن اولوشمادیغی کیمی، حیات دا فیزیکو-کیمیوی عنصورلردن اولوشماماقدادیر."9
او زامان حیاتین ماهییت و آخیمی عاغیل و حافیظه ایله درک ائدیلمه یه جکسه، نئجه و هانسی واسیطه لرله درک ائدیله جکدیر؟ آنجاق بوتون ایدراک واسیطه سی اینساندا عاغیل و حافیظه دنمی عیبارتدیر؟
بیر آن دوشونمکدن دورالیم و بیزه بوتون واسیطه لردن داها یاخین اولان اؤز نفسیمیزین ایچینی موشاهیده ائده لیم. بو زامان گؤره جگیمیز گئرچک ذهندیر، مادده دئییلدیر. زاماندیر، مکان دئییلدیر. حرکتدیر، دورغونلوق دئییلدیر. اؤزگورلوک و ایراده دیر، دئتئرمینیزم و مئکانیک دئییلدیر.
عقلی تفککور بئله بیر تلقینده بولونور کی، فیکیر بئیین ذره جیکلری نین رقصیندن عیبارتدیر. عاغیلین و حافیظه نین نورمال گؤرَوی حیاتین و روحون ماددی تظاهورلری ایله مشغول اولماقدیر. ایچ موشاهیده ایسه، خاریجی تیمثالی اولمادان روح و حیات حاققیندا بیر باشا تجروبه قازانیر.
"من عاغلین یئرینه باشقا بیر شئی قویولسون دئمیرم و ایچگودونون عاغیلدان داها اوستون اولدوغونو دا ایددیعا ائتمیرم. یالنیز بئله بیر ایددیعادا بولونماقدایام کی، فیزیکانین و رییاضیاتین ساحه سینی ترک ائدیب ویجدان و حیات ساحه سینه گیردیکدن سونرا "حیات دویغوسو"ندان یارارلانمالیییق. بو حیات دویغوسو عاغلین ایستیقامتی نین ترسینه دیر و اونون کؤکو ایچگودولره دایانیر." آنجاق عاغلی عاغیل یولو ایله ردد ائتمک ایسته میریک . بیز سادجه عاغلین و سئزگی نین دیلیندن فایدالانیریق. "چونکو یالنیز عاغلین و سئزگی نین دیلی واردیر." بوندان آرتیق بیر ایش گؤره بیلمریک، چونکو روح ساحه سینده ایستیفاده ائتدیگیمیز عیباره لر مجازیدیر و ماددی رنگی و قوخوسو واردیر، چونکو عیباره ماددی معنالارین بیانی اوچون ایستیفاده ائدیلمیشدیر. مثلن روح، نفس و نسیم و عاغیل بوخوو آنلامیندادیر و تفککور موعین بیر اشیاء ایله ایلگیلیدیر. بوتون بونلارا رغمن، بو قاوراملار روح حاققیندا دانیشماق اوچون یئگانه آراجلاردیر. بلکه بئله بیر اعتیراض ائدیله بیلر کی، بیز عاغلین سینیرلارینی آشا بیلمیریک، چونکو یالنیز عاغیللا ایدراکین و ویجدانین دیگر صورتلرینی آنلایا بیلیریک. حتّی ایچ گؤزلم (موشاهیده) ده ماددی عیباره لردیر. پسیکولوژی قاورامانین ساحه سینی عاغلین و حافیظه نین ساحه سیندن داها گئنیش گؤسترمه لیدیر. "بیلینج اؤته سی نین درینلیکلرینی کشف ائتمک و ویجدانین آلت قاتلارینی آنلاماغا چالیشماق گله جک عصرده پسیکولوژینین میسیونو اولاجاقدیر. شاشیردیجی کشفلرله راستلاناجاغیمیزا هئچ شوبهه ائتمیرم."10
William Durant*
Çevirən: Güntay Gəncalp
Henri Bergson
A) Materializmə qarşı üsyan
Yeni fəlsəfə tarixi fizika və psixologiya arasındakı mücadilədən ibarətdir. Düşüncə öz nəsnəsindən, yəni maddədən başlarsa, sonunda iç və son həqiqəti maddi fenomenlərdə və mexanik qanunlarda aramağa çalışacaqdır. Əgər özündən başlarsa, məntiqi bir zərurət üzrə hər şeyi zehnin yaratdıqları və təsəvvürləri olaraq anlayacaqdır. Riyaziyat və mixanikin üstünlüyü və artan gündəlik ehtiyaclar əsasında sənayeləşmə ilə fizikanın bir-birinə qarşılıqlı təsiri düşüncəni materializm məcrasına sövq etmişdir. Dekartın “Fəlsəfə nəfsdən başlayıb dış dünyaya uzanmalıdır” söyləməsinə baxmayaraq, Qərbi Avropanın sənayeləşməsi düşüncəni özündən ayırıb onu maddi əşyalara yönəltdi.
Spenser´in metodu mexanik nəzəriyənin zirvəsi idi. Spenser “Darvinçi filosof” kimi tanınsa da, o, özünü sənayeləşmənin şərhçisi kimi anlamışdır. Onun sənayeləşməyə tanıdığı üstünlük və fəzilət bu gün bizim üçün gülünc görünür. O, maddənin dalğalarına qərq olmuş mühəndis və mexanist idi, həyatın sıçırayışlarını anlayan bioloq deyildi. Spenser fəlsəfəsinin daha sürətli şəkildə yadırqanmasının səbəbi yeni fəlsəfədə fizikanın yerini biologiyanın alması idi. Gündən-günə dünyanın sirlərini maddənin durğun şəkli ilə deyil, həyatın devingənliyində arama görüşü daha da açıqca özünə yer etməkdədir. Günümüzdə maddəni də canlı olaraq qəbul edənlər var. Elektrisitə, muğnatis və elektron haqqındakı araşdırmalar fizikaya həyat rəngi vermişdir. Bu üzdən də fizikaya psixoloji özəllik tanımaq yerinə az qala ona həyat özəlliyi tanıyıb, onu ruhaniləşdirməkdədirlər. Düşüncə tarixində ilk dəfə Şopenhauer bu şəkildə düşünmüşdür. Günümüzdə isə Bergson bu görüşü savunmuş, öz yetkinlik və imanı ilə şəkkak dünyanın diqqətini çəkmişdir. Bergson 1859-cu ildə atası yəhudi və anası fransız olan bir ailədə Parisdə dünyaya göz açdı. Dərslərində çox çalışqanlıq göstərir, öyrəncilərə xas olan ödülləri bir neçə kərə təhsili boyunca qazana bilmişdir. İlk öncə riyaziyata və fizikaya yönəldi, lakin analiz və təhlil sahəsindəki istedadı çox keçmədən onu fəlsəfəyə tərəf yönləndirdi. 1878-inci ildə Fransa Ali Məktəbinə girib lisans alır. 1888-ci ildə “Vicdanın vasitəsiz məlumatları haqqında risalə” adlı kitabçasını yayınlayır. 8 il sonra ən çətin əsəri olan “Maddə və hafizə” adlı kitabını nəşr etdirir. 1898-ci ildə universitet öyrətməni olur. 1907-ci ildə “yaradıcı transformasiya” adlı şah əsərini yazır. Bu əsər onu qısa zamanda dünyanın ünlü filosofu kimi tanıtdı. 1914-cü ildə onun bu əsəri “mürtəd əsərlər” cərgəsində sıralandı. Bir il sonra o, fransa akademiyasının üzvü oldu.
Maraqlı olan budur ki, materializmi çökərtmək istəyən Bergson gəncliyində Spenser´çi olmuşdur. Lakin bilgi artışı hər zaman şübhəyə yol açır və başlanqıcda təəssübkeş mömin olanlar sonunda mürtəd kafir olurlar. Suçluların yaşlandıqlarında dindar olmaları kimi. Bergson Spenseri oxuduqca materialistlərin maddə və həyat, cism və ruh, determinasiya və ixtiyar arasında qurduqları irtibatın nə qədər də zəif olduğunu anlayırdı. Yüz il keçməsinə rəğmən, materialistlər həyatın qaynağı haqda mövcud olan sorulara cavab verə bilməmişdilər. Şübhəsiz ki, beyin və düşüncənin bir-biri ilə sıx irtibatı var, ancaq bu irtibatın keyfiyəti başqa növdür. Zehn yalnız maddədən ibarətdir və hər zehni davranış da əsəb sisteminin mexanik nəticəsidirsə, o zaman vicdan nədir?
B) Zehn və beyin
Bergsona görə biz istər-istəməz materializmə meylliyik, çünkü bizim düşüncəmiz uzayın (fəzanın) və məkanın çənbərindədir, hamımız mühəndisik. Ancaq zaman da məkan qədər önəmlidir və şəkk yoxdur ki, zaman həyatın və bəlkə də bütün həqiqətlərin cövhəridir. Bilməmiz gərəkən budur ki, zaman birikimdən, təkamüldən və “sürəklilik”dən ibarətdir. “Sürəklilik gələcəyə doğru keçmiş zamanın irəliləyişindən yoğrulur. Bu irəliləmə nə qədər irəliləyərsə, bir o qədər də genişləmiş, böyümüş olur.” Yəni “keçmiş zaman indiliyə qədər davam etmiş, indiliyə bitişikdir, indilikdə bilfel (etkili) olaraq mövcuddur və öz fəaliyətinə davam edir.” Sürəkliliyin mənası budur ki, keçmiş zaman mövcuddur və ondan nəsə əksilməmişdir. “Şübhəsiz ki, düşüncəmiz keçmişin kiçik bir parçası ilə irtibatdadır, ancaq iradə və davranışımız keçmiş zamanımızla bir yerdə fəaliyət göstərir.” Çünkü zaman, birikim və sıxlaşımdan ibarətdir. Gələcək zaman keçmiş zaman kimi ola bilməz, çünkü hər addımda yeni birikim və sıxlaşım ortaya çıxır. “Hər bir an, sadəcə yenilik deyldir, həm də ön görülməyən oluşdur...Dəyişim və dönüşüm bizim təsəvvür etdiyimizdən daha dərindir.” Bütün mexanik elmlərin hədəfi olan həndəsi öngörü zehni yanlışlıqdan başqa bir şey olmamışdır. Hər halda “bilincli bir varlıq üçün həyat dəyişimdən, düşünsəl gəlişmədən və sonsuza qədər davam edən sürəklilikdən ibarətdir.” “Bəlkə də hər bir həqiqət zamandan, sürəklilikdən, transformasiyadan və dəyişimdən ibarətdir”1
Bizim nəfsimizdə zehn sürəkliliyin daşıyıcısı və zamanın xadimidir. Zehn lazım bildiyi qədər keçmiş zamandan bir şeylər otomatik olaraq gündəmimizdə hazır bulundurur. Nə qədər həyatın xatirələri, görüntüsü və mirası artıq olsa, bir o qədər də ixtiyar və özgürlük sahəsi genişləmiş olur və sonunda nəticələrin və cavabların müxtəlifliyi vicdanın dərinliyini yaradır ki, o da təpkilərin və cavabların yenidən təzahüründən başqa bir şey deyildir. “Belə nəzərə gəlir ki, vicdan canlı varlığın ixtiyar və özgürlüyü ilə uyğunluq təşkil edir. Hər bir əməlin ətrafında mövcud olan istedadlar və imkanlar vicdan vasitəsi ilə aydınlanır və olanla oluşacaq arasındakı boşluq vicdan aracılığı ilə dolmuş olur.” Vicdan boşuna bir sürükləniş deyildir, o, bir çox təpkilərin zahir olduğu düşlərin və imgələrin (təsəvvürlərin) canlı səhnəsidir. Ayrıca bütün bunlar insan qərar vermədən öncə vicdanda test edilmiş olur. Demək ki, “canlı bir varlıq bir sürü davranışlar bütünündən ibarətdir, yəni hər bir kəsdən bəklənən davranışların miqdarı. İnsan təsir altında qalan bir makina deyildir, tam tərsinə, insan hər an yenidən yönlənən və yaradıcı transformasiya mərkəzli enerji mərkəzidir.”2
Özgürlük və davranış vicdan və özbilimin sonucudur. Özünü özgürbilmə bireyin nə etdiyinin bilincində olmasından qaynaqlanır. “Bəlləyin ilk görəvi indiki surətə bənzəyən keçmiş surəti anımsamaq, canlandırmaqdır. Bu da ondan öncə və sonra önümüzə çıxan halları göstərmiş olur, beləliklə uyqun və faydalı qərarvermə durumunda oluruq. Yalnız hafizənin işləvi, sadəcə bundan oluşmamaqdadır, içgözləm sonucunda sürəkli və bolluca anları anımsamaqda hafizə bizə yardımçı olur. Bu yolla da əşyanın hərəkəti, yəni əşyanın doğal hərəkətinin ahəngini bilməyə ehtiyac qalmır. Hafizənin keçmiş anları bir anda birikdirib sıxlaşdırdığı dərəcədə bizim maddə üzərinə kontrolumuz mümkün olur. Beləliklə hər şeydən öncə hər bir canlının hafizəsi bu canlının əşya üzərinə kontrol səviyəsinə görə ayarlanır.”3
Deterministlər haqlıdırlarsa və hər əməl daha öncəki qüvvələrin mexanik nəticəsidirsə, o zaman hərəkət verici faktor daha asan şəkildə əməllərə müdaxilə etməlidir. Lakin əgər bunun tərsi söz konusu olur, özgürlük və seçim zəhmət və çalışma ilə sağlanır və qərara gəlmək üçün iradə gərəkirsə, o zaman şəxsin imkanları ruhi və mənəvi cazibəyə sahib olur, hər növ alışqanlıq və tənbəlliyin ötəsinə yüksəlir. Bu səbəbdəndir ki, şəxslərin sifətində əzab, yorğunluq və dərd görüntülənir və bəzi adamlar heyvanların içgüdüsəl (instinktiv) olaraq etdikləri alışqanlıqlara qibtə edirlər. Nədən? Çünkü heyvanlarda öz nəfsinə güvən mövcuddur. Lakin, məsələn sizin köpəyinizin səssizliyi fəlsəfi səssizlik deyildir. Bu səssizlik azadlıq və seçim bilincindən yoxsun olan heyvan içgüdüsündən qaynaqlanır. “Heyvanlardakı yenilik anlayışı alışqanlıqların dəyişməsindən ibarətdir. Öz alışqanlıqlarının dustağı olan heyvan, şübhəsiz ki, bəzən göstərdiyi təşəbbüslə həbs olmaqdan qurtulmaq istər. Lakin bu təşşəbbüs ani və öz-özünədir. Zindanın qapısı açıldığında heyvan bağlandığı zənciri özüylə sürükləyir ki, bir az daha onu uzada bilsin. İnsandakı vicdan və özgürlük isə bu zənciri qırır. Vicdan, yalnız insanda özgürcə davranır.”4
Demək ki, zehn və beyin eyni şey deyildir. Vicdan və özünü dərk beyindən asılıdır və beynin zərər görməsi ilə bu funksiya ortadan qalxır. Mıxa asdığınız paltar mıxın düşməsi ilə düşür, ancaq paltarı mıxın bir özəlliyi kimi görə bilməzsiniz. Beyin təsəvvürlər və təpkilər sistemidir. Vicdan bu təsəvvürləri və təpkiləri yenidən sunur, təqdim edir və onların özgürcə seçmə eyləmini (fəaliyətini) gerçəkləşdirir. “Çayın axımı onun yatağından ayrıdır, ancaq yenə də çayın axımı yatağın çala-çuxurlarına, dolanbaclarına tabedir. Vicdan həyatın cövhəri olan üzvdən ayrıdır, ancaq onun hierarxiya silsiləsinə uymaq zorundadır.”5
Vicdan və özünüdərkin beyindən asılı olduğu söylənir. Beyni olan hər bir canlı özünü dərk edə bilər və beyni olmayan canlı özünü dərkdən yoxsundur. Bu iddiadakı yanlışlığı çox asanlıqla anlamaq mümkündür. Bu iddia ona bənzəyir ki, deyəlim: insanda həzm işi mədədən asılıdır, bu üzdən də yalnız mədəsi olan canlılar həzm işini gerçəkləşdirir. Ancaq mədəsi olmayan tək hüceyrəli amibdə də həzm əməli baş verir, çünkü amib bənzər protoplasmlar birikimindən ibarətdir. Gerçək olan budur ki, canlı bir varlıq nə qədər kamil və mürəkkəb olursa, iş bölümü və orqanların funksiyaları bir o qədər də mürəkkəbləşir. Hər bir funksiya üçün də yeni üzvlər fəaliyət göstərir. Örnəyin həzm işi mədədə və ya həzm edici üzvlərdə mərkəzləşir, bu üzvlərin də funksiyaları məhdud olduğu üçün işlərini yaxşı yerinə yetirirlər. Bu şəkildə də insanda vicdan və özünüdərk əməli qeydsiz-şərtsiz beyindən asılıdır. Lakin bu “beyin vicdanın lazım və zəruri səbəbidir” anlamına gəlməz. Heyvanlar silsiləsində mürəkkəbdən sadəyə doğru getdikcə əsəb mərkəzlərinin sadələşməsinə tanıq oluruq. Bu üzdən də həyatın ən yüksək mərhələlərində vicdan mürəkkəb əsəb sistemindən asılıdırsa, o zaman vicdan həyatın ən aşağı qatına qədər davam edirmiş kimi bir nəticəyə varmalıyıq. Nəzəri baxımdan hər bir canlının vicdana və özünüdərkə sahib olması gərəkir. “Üsula görə, vicdan və özünüdərkin varlığı həyatla iç-içədir.”6
Bütün bu hadisələrlə bir yerdə nədən düşüncə və zehni maddi olaraq qəbul edirik? Çünkü bizim zehnimizin bir qismini oluşduran hafizə maddə ilə sıx ilişkidədir. Transformasiya və dəyişim sürəci içində hafizə maddə və məkan olqusunu dərk etmək üçün gəlişmişdir. Onun qavramları və qanunları bu meydandan əldə edilmişdir. Buradan da determinizm və elmi öngörünü hər sahəyə yaymışdır. “hafizə sözün gerçək mənasında bizim cismimizi ən uyğun biçimdə mühitlə həmahəng edir və dış dünyanın əşyaları arasında mövcud olan ilişkiləri bizə anımsadır. Daha özət şəkildə söyləyəcək olsaq, hafizə maddə ilə ilişkidə olan bir zehn olqusudur.”7 Hafizə hər növ transformasiyanı bir varlıq şəklində görür.*
Sinemanı təsəvvür ediniz ki, necə də bizim yorğun gözlərimiz onun hərəkətli şəkillərini fəal sanmaqdadır. Təbiidir ki, burada elm və mexanizm həyatın axışını canlandırmaqdadır. Elə burdaca da elm və hafizə öz məhdudiyətini ortaya qoyur. Gördüyümüz şəkillər hərəkətli deyillər. Onlar bir silsilə ayrı və anlıq şəkillərdir. Bu şəkillər elə sürətlə sinemanın pərdəsində zahir olub keçirlər ki, tamaşaçı onların birləşib davam etməsindən ləzzət alır. Uşaqlıqda oyuncaqların hərəkətindən alınan ləzzət kimi. Anlaşıldığı kimi bu bir yanlışlıqdır və film hərəkətsiz olan bir sürü təsvirlərdən ibarətdir. Sinemanın pərdəsi hərəkətsiz təsvirlərin axışından oluşduğu kimi, insan hafizəsi də vəziyətləri və halları görür, ancaq həyatına səbəbiyət verən sürəkliliyi görmür. Maddəni görür, ancaq enerjidən xəbərsizdir. Maddənin nə olduğunu bildiyimizi sanırıq, ancaq maddənin içində enerji ilə rastlandığımızda heyrətlənirik və bütün bizim üsullarımız keçərliliyini itirir. Şübhəsiz ki, hərəkətə aid olan bütün mülahizələr riyaziyat üsullarından ayrılmalıdır. Lakin biçimlərin oluşmasında hərəkətin müdaxiləsi yeni riyaziyatın əsasını təşkil edir.”8 demək olar ki, XIX əsrdə riyaziyatdakı böyük gəlişmələr zaman və hərəkətin uzaysal (fəzai) həndəsəyə müdaxiləsi nəticəsində gerçəkləşmişdir. Həyat durğun durumları qəbul etməz, çünkü həyat zaman konusudur, məkan konusu deyildir. Həyat bir durum deyildir, dəyişiklikdir, kəmiyət deyildir, keyfiyətdir, maddənin və hərəkətin sürəkli bölünməsi deyildir, onun sürəkli və möhkəm tərzdə yenilənməsidir. “Əyri xəttin çox kiçik bir hissəsi düz xəttə bənzəyir. Nə qədər bu kiçik hissə daha da kiçikləşərsə, düz xəttə bənzəmə imkanı da çoxalır. Elə bir durum yaranır ki, artıq o, düz xətt olaraq qəbul edilir. Bu şəkildə həyat da fiziki və kimyəvi nöqtələrlə bənzərliyi olan bir həddir. Ancaq bu nöqtələri əyri xətlə düz xətti səhv salan zehniyətlər təsəvvür edir. Əslində kiçik əyri xətt düz xətdən oluşmadığı kimi, həyat da fiziko-kimyəvi ünsürlərdən oluşmamaqdadır.”9
O zaman həyatın mahiyət və axımı ağıl və hafizə ilə dərk edilməyəcəksə, necə və hansı vasitələrlə dərk ediləcəkdir? Ancaq bütün idrak vasitəsi insanda ağıl və hafizədənmi ibarətdir?
Bir an düşünməkdən duralım və bizə bütün vasitələrdən daha yaxın olan öz nəfsimizin içini müşahidə edəlim. Bu zaman görəcəyimiz gerçək zehndir, maddə deyildir. Zamandır, məkan deyildir. Hərəkətdir, durğunluq deyildir. Özgürlük və iradədir, determinizm və mexanika deyildir.
Əqli təfəkkür belə bir təlqində bulunur ki, fikir beyin zərrəciklərinin rəqsindən ibarətdir. Ağılın və hafizənin normal görəvi həyatın və ruhun maddi təzahürləri ilə məşğul olmaqdır. Iç müşahidə isə, xarici timsalı olmadan ruh və həyat haqqında bir başa təcrübə qazanır.
“Mən ağlın yerinə başqa bir şey qoyulsun demirəm və içgüdünün ağıldan daha üstün olduğunu da iddia etmirəm. Yalnız belə bir iddiada bulunmaqdayam ki, fizikanın və riyaziyatın sahəsini tərk edib vicdan və həyat sahəsinə girdikdən sonra “həyat duyğusu”ndan yararlanmalıyıq. Bu həyat duyğusu ağlın istiqamətinin tərsinədir və onun kökü içgüdülərə dayanır.” Ancaq ağlı ağıl yolu ilə rədd etmək istəmirik . Biz sadəcə ağlın və sezginin dilindən faydalanırıq. “Çünkü yalnız ağlın və sezginin dili vardır.” Bundan artıq bir iş görə bilmərik, çünkü ruh sahəsində istifadə etdiyimiz ibarələr məcazidir və maddi rəngi və qoxusu vardır, çünkü ibarə maddi mənaların bəyanı üçün istifadə edilmişdir. Məsələn ruh, nəfəs və nəsim və ağıl buxov anlamındadır və təfəkkür müəyyən bir əşya ilə ilgilidir. Bütün bunlara rəğmən, bu qavramlar ruh haqqında danışmaq üçün yeganə araclardır. Bəlkə belə bir etiraz edilə bilər ki, biz ağlın sınırlarını aşa bilmirik, çünkü yalnız ağılla idrakın və vicdanın digər surətlərini anlaya bilirik. Hətta iç gözləm (müşahidə) də maddi ibarələrdir. Psixologiya qavramanın sahəsini ağlın və hafizənin sahəsindən daha geniş göstərməlidir. “Bilinc ötəsinin dərinliklərini kəşf etmək və vicdanın alt qatlarını anlamağa çalışmaq gələcək əsrdə psixologiyanın missiyası olacaqdır. Şaşırdıcı kəşflərlə rastlanacağımıza heç şübhə etmirəm.”10
2007/11/27
* Nitçe deyir: Varlıq, dəyişim və transformasiyadan əziyət çəkən uydurulmuş bir kabusdur. Hafizə, hər varlığa həyat bağışlayan sürəkli axımdan xəbərsizdir.
* Bu məqalə James William Durant´ın ”Fəlsəfə tarixi” (The history of Philosophy) kitabından tərcümə edilmişdir.
4 Yaradıcı transformasiya, s. 264.
5 Eyni qaynaq, s. 270.
7 Yaradıcı transformasiya, s. 9.
* Nitçe deyir: Varlıq, dəyişim və transformasiyadan əziyət çəkən uydurulmuş bir kabusdur. Hafizə, hər varlığa həyat bağışlayan sürəkli axımdan xəbərsizdir.
8 Yaradıcı transformasiya, s. 32.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder