Səməd Behrəngi — Oynav (Pyes)

Səməd Behrəngi

Oynav (Pyes)

Rollarda:

Behruz Dehqani*

Nabdil Oxtay**

Bulud Qaraçörlü Səhənd***

Mərziyə Üskülü****

Əmir Pərviz Puyan*****

Hənifnəjad******

Səmədin anası

Səməd Behrəngi*******

Birinci səhnə

          Təbriz. Oxtay masanın arxasında oturub saatına baxar. Gözləri qapıya tərəf uzanaraq öz-özünə danışır:

Nabdil Oxtay:

                   Sanki gecikdilər nədənsə dostlar

(əndişəli biçimdə)

                   Əvət, gəlmədilər, bəlkə sorun var!

Qapı çalınar. Nabdil Oxtay qoşaraq qapını açmağa gedər. Mərziyə Üskülü içəri girər

Mərziyə Üskülü:

                             Salamlar Oxtay bəy!

Nabdil Oxtay:

                             Salam Mərziyə!

                             Sanki gecikmişsən bir azcıq, niyə?

Mərziyə Üskülü:

                             Arxamca sürünən biri var sandım

                             Bu üzdən gecikmək zorunda qaldım

Nabdil Oxtay:

                             Doğru, hər tərəfdə gizlin polislər

                             Sanki hərbi durum içində şəhər

Mərziyə Üskülü:

                             Behruz Dehqani də az sonra gələr

                             Səməd Behrəngidən varmı bir xəbər?

Nabdil Oxtay:

                             Səməd gəlməlidir, söyləmişdi dün

                             Kəsin gəlməlidir Səməd də bu gün

                             Səmədin tutumu başqadır ancaq

                             Milli sorunlarla çox uğraşaraq

                             Fərqlicə özgürlük anlayışı var

Mərziyə Üskülü:

                             Səməd çün önəmli ən çox çocuqlar

                             Gənclərin beynini dəyişmək istər

(Behruz Dehqani ilə Səməd Behrəngi gəlirlər)

Behruz Dehqani:

                             Salam arxadaşlar, nə var, nə xəbər?

Nabdil Oxtay:

                             Əsənlik, yaxşı ki, gəlib çıxdınız

Səməd Behrəngi (gülərək):

                             Biz daim bitməyən uzun yoldayız

Mərziyə Üskülü:

                             Səməd bəy, gerçəkdən yoldasınız siz

                             Ancaq yolun başı və sonu Təbriz

(Oturacaqlarda oturarlar)

Behruz Dehqani:

Yoldaşlar, gələcək bu gün tehrandan

Dəyərli dostumuz, Pərviz bəy Puyan

Mərziyə Üskülü:

                             Silahlı savaşdan yanadır Puyan

                             İstibdada qarşı böyük bir üsyan

                             Bir devrim başlatmaq niyyətindələr

                  

Nabdil Oxtay:

                             İstibdad böylə sərt sürərsə əgər

                             Ələbəttə silaha sarılmaq gərək

                             Puyan bəy gəlsin də söyləsin görək

                             Başqa şəhərlərdə fikirlər nədir?

                             Ölkə çox qaranlıq, çətin gündədir

Behruz Dehqani:

                             Hər türlü düşüncə susdurulmaqda

Sanki millətə qan qusdurulmaqda

Mərziyə Üskülü:

                             İşçi sinifinin halı pərişan

                             Böylə bir duruma dözərmi insan?

Nabdil Oxtay:

                             Dözülməz durumdur, dözülür ancaq

                             Bir ovuc yabancı, satqın və alçaq

                             Sömürür qanını bu yoxsulların

                             Zaman keçdikçə də olurlar harın

                             Sinfi bilincindən işçilər yoxsun

                             Bu üzdən toplum da sanki bir qoyun

                             Sürülər şəklində durduqca millət

                             Onun gələcəyi qaranlıq, zillət

                             Sinfi bilincindən yoxsun işçilər

                             Hər tür istibdada və zülmə dözər

                  

Behruz Dehqani:

                             Haqqı yeyilsə də seyrici qalar

                             Zənginlər əlində oyuncaq olar

Mərziyə Üskülü:

                             İşçi bu durumdan ya oyanmalı

Sinfi kimliyiylə şüurlanmalı

                             Bütün zəhmətkeşlər bir yumuruq tək

                             Bir amac yolunda birləşsin gərək

                             Bu iş də millətin içinə varmaq

                             Onu oyatmaqla mümkündür ancaq

                  

Nabdil Oxtay:

                             Doğru, çox doğruca bir görüşdür bu

                             Aydınlatmaq gərək milləti, yurdu

Behruz Dehqani:

                             Aydınlıq işiylə bir yerdə əvət

                             Böyük bir savaşa qalxmalı millət

Səməd Behrəngi:

                             Hansı millət haqda gedir bu söhbət?

(Hər kəs bir-birinin üzünə baxaraq duruxub qalar. Bir az səssizlikdən sonra Səməd Behrəngi davam edər)

İranda yaşayır bir neçə millət

(Səssizlik davam edər. Behrəngi də çox düşüncəli şəkildə bir az səssiz. Köks ötürüb davam edər)

Faşist bu rejimin törətdikləri

Qavramlar dolaşır düşüncənizdə

Bəlkə bilincində deyilsiniz də

Ancaq biz ilk öncə bəlirləyəlim

Nədir millət, kimdir millət deyilən

(Bu zaman qapı çılınar və Əmir Pərviz Puyan içəri girər.)

Pərviz Puyan:

Sayqılar yoldaşlar, salamlar sizə

Mərziyə Üskülü(əl görüşərik):

Xoş gördük Puyan bəy

Pərviz Puyan:

          Mərziyə xanım,

          Sizi gördüyümə çox şadam

Nabdil Oxtay:

Puyan!

Səni gözləyirdik yaxşı ki, gəldin

                  

Behruz Dehqani (Puanın əlini sıxaraq):

                             Gəldin qonuşmanın qızqın yerində

                            

          Pərviz Puyan (Behrənginin Əlini sıxaraq):

                             Səməd bəy Behrəngi, xoş gördük sizi

          Səməd Behrəngi:

                             Xoş bulduk Puyan bəy, oturun lütfən!

          Nabdil Oxtay:

                             Yoldaşlar, zamanı itirməyərək

                             Bir başa mövzuya keçəlim gərək

                             İstibdada qarşı ölkədə indi

                             Dinçi və kommunist cərəyanlar var

                             Libral kəsim də fərqli duruşda

                             Rejimlə əlbirdir onlar əslində

                             İslahat yanlısı, devrimdən uzaq

Pərviz Puyan:

                             Qurtuluş uğrunda tək yol var ancaq

                             O da inqilabdır, yalnız inqilab

                             Devrim sevdasıyla dolmuşdur cahan

                             Dünya işçiləri birləşsə bir an

                             Dünyadan hər türlü  zillət silinər

                             Sinfi eşitsizlik yox olub gedər

                             Cahanşümul devrim öndərliyini

                             İşçilər edəcək rəhbərliyi

                             İşçi sinifinin böyük savaşda

                             İtirəcək şeyi yoxdur dünyada

                             İtirər əsarət zəncirlərini

                             İşçilər canından maya qoymalı

                             Burjua sinfini devirməlidir

                             İşçi bu gerçəyi tam bilməlidir

                             Onun iradəsi yaradıcıdır

                             Bunun bilincində olsa işçilər

                             Evrənsəl devrimə hazırdır demək

                             Bu devrim yörsəl olamaz çünkü

                             Bütün işçilərin ortaq sorunu

                             Ortaq düşməni var, o da kapital

                             Onu devirməkdir, biricik amal

                             Yalnız bir tək amac, tək yol var demək

Dünya işçiləri birləşsin gərək

                             Ən böyük düşüncə, ən böyük duyğu                     

                             Yalnız işçilərin diktatorluğu

                             İşçi istibdadı hakim olursa

                             Tarix öz yoluna girmiş olacaq

                             Bütün əski çağlar silinib gedər

                             İnsanlar bir yerdə yaşar qardaşca

                             Yeni insan türü, düşüncə türü

                             Dünyanı dolaşar başdan ayağa

                             Əskilər dəfn olub gedər yoxluğa

                             Əskini devirmək üçün biz öncə

                             İşçi istibdadın anlatmalıyıq

                             İşçilər diktator olmazsa əgər

                             Əsla qurtulamaz bir türlü bəşər

                             İnqilabi qəzəb duyqularını

                             Yalnızca eyləmə dönüşdürməli

                             Bu üzdən milləti silahlandırıb

                             Böyük inqilaba yönləndirməli

Səməd Behrəngi:

                             Tarixdən, gerçəkdən dışlanmısınız

                             Bütün bu görüşlər yanlışdır, yalnız

                             Çünkü amacınız diktatorluqdur

                             Sizin qafanızda özgürlük yoxdur

                             Sanki qaranlıqda yol gedənlərin

                             Kəndi başlarına qonuşmasıdır

                             Gerçəkdən qafanız aydınlıq deyil

                             Sizlər sanki birər dinçisinizdir

                             Çünkü bilgiylə yox, inancınızla

                             Gerçəyi, tarixi görməkdəsiniz

Qorxunc dumanlığa batmış beyniniz

Gerçəyi anlama yöntəmləriniz

Xəyal dünyasına dayanmaqdadır

Xəyal, çox dadlıca, sevimli xəyal

Böylə anlaşılmaz bu durum, bu hal

Nabdil Oxtay:

                             Tarix sifinlərin çatışmasından

                             Oluşan olqudur,

bütün savaş, qan

                             Üstün siniflərin çıxarı üçün

                             Hakim siniflərin istəyi üçün

Behruz Dehqani:

                             Hakim sinifləri devirsə bəşər

                             Yaşam ədalətlə varıb birləşər

                            

Mərziyə Üskülü:

                             Bütün tarix boyu baxıldığında

                             Qadın qullanılmış bir nəsnə kimi

                             Hakim siniflərin görüşlərinə-

                             Uyqun şəkildə

Ancaq nəsnə kimi qullanışmıdır.

                             Sonra da din gəlmiş, bütün dinlər də

                             Toplumu uyutmuş, yatırmış dərin

                             Sömürü aracı olaraq dinlər

                             Sömürü ortamı etmiş müyəssər

                             Qadın sərmayənin, dinin əlində

                             Canlı əşya kimi görülmüşdür həp

                            

Behruz Dehqani:

                             Əvət din, çox dadlı uyuşdurucu

                             Bu qanlı tarixdə o da qurucu

                             Sürəkli millətin ağlın söndürən

                             Bir etkən olmuşdur tarix boyu din

                             Yoxsulu sömürmək amacı ilə

                             Varlının əlində bir silah ikən,

                             Xalqın həm gücünü, həm də ağlını

Sömürüb, söndürmüş din qaranlığı

Yalnız tarix boyu olmamış böylə

İndi də bu durum öylədir, öylə

Əl-ələ vermişdir sərmayə və din

Bu yoxsul, zavallı bu ac millətin

İki düşməni var, sərmayə və din

Bu iki düşmənə qarşı biz yəqin

Savaş düşüncəsi var etməliyik

Şəriət zindanı düşüncələrdə

Davam eylədikcə inqilab olmaz

Çağdaş insan türü oluşdurmalı

Təqlid kültürünə qarşı çıxmalı

Bu tarixi ortam dəyişmədikcə

Sürüb gedəcəkdir qaranlıq gecə

Pərviz Puyan:

                             Istərsə quldarlıq ya feodalizm

                             Ya da burjuazi dönəmi olsun

                             Siniflər arası savaşlar sürmüş

                             Tarix siniflərin savaşı kimi

Yoğrulub gəlmişdir bu günə kimi

Bu gün də siniflər savaş vardı

Dünkü savaşların tamamən ardı

Bizim görəvimiz indiki halda

İşçi sinifini bilincləndirmək

Bilincli silahlı savaşa girmək

Böylə duruş içrə girər isək biz

Mutlu yarınlara çıxar ölkəmiz

Səməd Behrəngi:

                             Xəyal dünyasında yaşayırsınız

                             Çox dadlı bir xəyal, zərərli, yalnız

                             Həm tarix, həm də ki, indiki durum

                             Sizin ağlınızda yanlış bir yorum

                             Bu dadlı xəyala inanmaq için

                             Bənzər görürsünüz tarixi neçin?

                             Sinif deyirsiniz, Türk toplumunda

                             Söylədikləriniz sinif olmamış

                             Bam-başqa bir yaşam qoşulu olmuş

                             Ayrıca, sizin bu topdan görməniz

                             Gerçəyi görməyə əngəldir tamam

                             Millət deyirsiniz, nədir bu millət?

                             Frəqli millətlər var ölkədə əvət

                             Hər bir millətin də sorunu başqa

                             Siz isə, görməzdən gələrək bunu

                             Dəyişik varlığı, fərqli olqunu

                             Yalnız bircə kimlik görməkdəsiniz

                             Dünya işçisinin sorunuyla siz

                             Uğraşıb durmaqda nə edirsiniz?

                             Heç bir şey, sadcə, yalnız və yalnız

                             Milli kimliyimiz zərərə uğrar

                             Bu görüş fəlakət, zillət doğurar

                             Öz ana dilindən yoxsun bir millət

                             Dünya miqyasına çıxamaz, əvət

                             Bizim kimliyimiz yox olmaqdaykən

                             Yanlış xəyallara qoşulur nədən?

(Üzünü Behruz Dehqaniyə tutaraq)

Sənin kimliyinə Behruz Dehqani

Saldırmaq üzrədir min türlü cani

Dilin, ana dilin əzilməkdəykən,

(üzünü Oxtaya tutaraq)

Evrənsəl xəyaldan söhbət edirsən

Tarixdə ən böyük devrimcilər bax

Aydınlıq doğuran insandır ancaq

Bu yoxsul, zavallı Türk insanları

Talanıb getməkdə hər türlü varı

Hər gün daha viran olur ölkəmiz

Tarixdən silinmək üzrə ikən biz

Türk oğlu böyləcə düşünə bilməz

Anlamsız silahlı savaşa girməz

Sizdən bir sorum var, Pərviz bəy Puyan

Bu sorum haqqında düşünün bir an

Kəndi dilinizdə oxudunuz siz

Bu üzdən ruhi bir güvəndəsiniz

Ancaq mənim dilim, yasaqdır, yasaq

Yasaqlar içində boğulur dil bax!

Dili yasaq olmuş bu millətdən siz

Evrənsəl inqilab istəyirsiniz?

Öz dilində oxul səadətindən

Ölkəmin ulusu tamam məhrumkən

Ona yanlış amac göstərirsiniz

Milləti boş yerə yem edirssiniz

Yalnız bir yöntəmlə baxıb tarixə

(Üzünü Mərziyə Üskülüyə tutaraq)

Yorum yapmaq doğru deyil Mərziyə

(Səsini get-gedə yüksəldərək)

Mən hər gün oxula girdiyim zaman

Sanki vücudumdan tütüyor duman

Səssizcə bağırır sanki çocuqlar

Ana dildə məktəb istəyir onlar

Nabdil Oxtay:

                             Milli sorunların çözüm üçün

                             Gözümüz önündə örnək var bu gün

Səməd Behrəngi:

                             Nə imiş o örnək

Nabdil Oxtay:

                             Sovetlər və Çin

Səməd Behrəngi:

                             Yenə də boş xəyal, anlamsız yəqin.

                             Böylə yəqin ilə çözülməz sorun

                             Bizə gerçək olan bilgilər sunun!

                             Qaranlıq örnəklər deyildir doğru

Cəllad Lenin ilə Maotistonqu

Örnək kimi əgər alqılarsanız

Xalqa güvənməyə yoxdur haqqınız

Yanlış görüşlərə yem olmaq için

Bizim milləti yox, başqasın seçin

Ayrıca, bilin ki, bu görüşlərlə

İntihar edirsiz sanki boş yerə

Nə xalqa yararı vardır nə sizə

Açıqca tuzaqdır qurulmuş bizə

Demişdim, dinləyin, deyirəm bir kəz

Türklər bu görüşə yem ediləməz

Hakim faşizm ilə bu görüş birgə

Yaymışlar türklərə qarşı bildirgə

İçərik olaraq ikisi də bir

İranda tək dilli millət istəyir

Silaha sarılmaz aydın bir kişi

Onun qələm ilə olmalı işi

Qələm savaşında qazanmasaq biz

Çözgəsiz* qalacaq bizim dərdimiz

(Cebindən bir qələm çıxarıb göstərər)

Mənim tək silahım bu qələmdir bax

Qələmlə sökülər qaranlıq ancaq

Hər tür özgürlüklər boğulduğundan

Doğru yol bulmaqda zorlanır insan

Yanlış yoldasınız siz də bu üzdən

Sizləri yem görmək istəmirəm mən

Yalnız siz bir qələm uzmanısınız

Qələmlə verimli olmalısınız

Son sözüm böylədir: qurtuluş ancaq

Mədəni devrimlə mümkün olacaq.

(Hər kəs səssizcə yerində donuq qalar. Pərviz Puyan və Behruz Dehqani başları aşağı duruşları ilə çox dalqın görünürlər. Pərviz Puyan dalqınlıqdan geri döbüb və sanki öz-özünə qonuşarcasına söhbətə başlar)

Pərviz Puyan:

          İştə durum böylə, Səməd Behrəngi

          Bizimlə paylaşmır eyni ahəngi

          Bir şey qalmamaışdır qonuşulacaq

          Məncə, getsək, daha yaxşı olacaq

          Dəyərli Səməd bəy, izninizlə biz

          Sizlərdən ayrılıb biz getməliyiz

(Behrəngi ilə əl sıxışaraq)

Umarım gələcək günlərdə bir də

          Buluşmaq müyəssər olur bir yerdə

(Mərziyə və Səməd, Puyanı, Oxtayı və Behruzu uğurlarlar)

Səməd Behrəngi:

                   Görüşmək üzərə dəyərli dostlar

Yenə görüşürüz gələn günlərdə

                   Mərziyə Üskülü:

                                      Oxtay bəy, unutma bir həftə sonra

                                      Bulud Qaraçörlü Səhənd gələcək

                                      Söyləmiş səni də, gəlsə, görəcək

                            

Nabdil Oxtay:

                                      Unutmam, Səhəndi görmək istərim

                   Behruz Dehqani: 

                                      Görüşmək üzərə, əsən qalnız

                            

                   Səməd və Mərziyə bir yerdə:

                                      Yaxşı yol!

(Mərziyə və Səməd geri dönüb yerlərində otururlar. Səməd Behrəngi çox dalqındır. Səssizlik qısa sürə davam edər. Daha sonra Mərziyə danışar)

         

                    Mərziyə Üskülü:

                             Səməd bəy, dedikləriniz

                             Mənim ilgimi çox çəkir doğrusu

                             Milli dil, özgürlük və dil duyqusu

                             Ağlımda gerçək bir sorun olaraq

                             Daim düşündürüb durmaqda məni

                             Bəlkə anlayıram bu üzdən səni

                             Milli kimliyimiz haqqında bizlər

                             Topluma bir bilgi verməzsək əgər

                             Məncə də anlamsız olur bu savaş

                             Milli sorunlarla biz yavaş-yavaş

                             Düşünüb yaxşıca, uğraşmalıyıq

                             Kəndi haqqımızı biz almalıyıq

                    Səməd Behrəngi:

                             Sənin qələmin var, yaza bilirsən

                             Yalnız ana dildə yazmalısan sən

                             Öz ulusumuzu qurtarmaq üçün

                             Yalnız bilməliyik türkçəni üstün

                             Çünkü bu dil bizim milli ruhumuz

                             İçi sevgi dolu çağlar duyqumuz

                             İnsanlar yüksələr ana dilində

                             Dilsiz ki, bir insan olmaz, Mərziyə

                             Ulusun canlıca tarixi ancaq

                             Onun qonuşduğu dilindədir bax

                             Varlığa uzanan bir yoldur hər dil

Yalnız ilətişim aracı deyil

Mərziyə Üskülü:

                             Çox ilginc sorular oluşdu məndə

                             Dilin önəmini düşünməyimdə

                             İstərdim mümkünsə davam edəsən

Bir az da dərindən açıqla lütfən!

Səməd Behrəngi:

Anlaşılan tək şey vardır, o da dil

Varlığa və ağla olur oda dil

Usun1 doğasını dil uluşdurar

Bütün bu uzutlar2 dillə qurular

Varlığı anlaya bilmək üçün biz

Dilin parçasına çevirməliyiz

Dildə yuva salır hər türlü varlıq

Genişlədikcə dil, doğar aydınlıq

Aydınlanma ancaq dillə oluşar

          Varlıq zərrələri dildə buluşar     

Bizim sevgimizin yuvası dildir

Azadlıq da dildən ayrı deyildir

Bizim içimizdə bulunan dünya

Sözlərlə bağlaşar bütün varlığa

Sonsuz dışımız var, bir də içimiz

Ancaq dildə vəhdət halındayıq biz

Varlığı, insanı, həyatı əgər

Öyrənməyə təlaş edirsək, bizlər

Əslində sürəkli öyrəndiyimiz

Ancaq dildir və dil öyrənirik biz

Doğuşdan yaşamın sonuna qədər

Sürəkli dil ilə uğraşır bəşər

Yalnız birey üçün deyildir böylə

Bir ulus üçün də öylədir, öylə

Milli varlığın da sütunu dildir

Dilsiz milli varlıq mümkün deyildir

Bütün hisslərimiz odaqlaşaraq3

Dildə tanımlayar kəndini ancaq

Bizim eşqimizin qaynağı dildir

Xəyal dünyamızın oylağı dildir

Mərziyə Üskülü:

                   Sevgini sonsuz güc anlayıram mən

                   Dillə sonsuz gücün ilişkisindən

                   Doğrusu, dərindən bilmək istərdim

                   Çünkü mən könlümü sevgiyə verdim

                   İçimdə çağlayan sönməz sevgi var

                   Aydınlıq arayan güclü sezgi var

                   Nə imiş sevginin qaynağı böylə?

                   Bilmək istəyirəm, Səməd bəy, söylə!

Səməd Behrəngi:

                             Çevrəmiz, yaxın da, sonsuz uzaq da

Eşqin varlığını çağrışdırmaqda

                             Həm iç yolçuluqdur, həm dış öyrənim

                             O bir tür inancdır, bir tür güvənim

                             Daim genişləyən bir görüşdür eşq       

Sürəkli, bitməyən yürüyüşdür eşq

                              Və eşq içimizdə doğduğu zaman

                             Bütün kötülüklər edilər viran

                             Yenidən doğular, qurular adam

                             Eşqin atəşində pişər hər bir xam

                             Bütün bu oluşlar, bu oluşumlar

                             Kəndini sürəkli dildə tanımlar

                             Dildə barınmışdır eşqin qüdrəti

                             Varlığın giz dolu əzəliyəti

Mərziyə Üskülü:

                             Aşqın mutluluqla ilişkisi nə?

                             Necə mutlu olmaq mümkündür, söylə!

Səməd Behrəngi:

                   Keçmişinlə olan bağları qırma

İçin darılarsa saqın aldırma!

Çevrəmizi sarmış hər bir nəsnədə

Hər tür görüntüdə, hər türlü səsdə

Mütləq olan eşqin görüntüsü var

Mütləq bütünlüyü içimiz arar

Mütləq bir eşq ilə çevrələnmişiz

Mütləq bir sevgiyə can atarıq biz

Böyük iç güvəni önəmsəyərək

İndiki zamanda yaşamaq gərək

İndidə yaşamaq böyük bir işdir

Həm də gələcəyə bir yönəlişdir

Gözəl olmaqdansa, önəmli olmaq-

Daha dəyərlidir, üstündür ancaq

İnsan önəmlilik duyqularından

Uzaq düşməməli bir ləhzə, bir an

Yalnız bir kəs üçün önəmli olsaq,

Həyatımız yenə zövqlü olacaq

İçi önəmlilik duyqularından-

Boş olan bir insan, yazıqdır, inan

          Kəndi inancıyla bu insan ki, var

          Qura bilər isə, ussalca bağlar

          O mutlu günlərə varıb yol açar

          Sanki günəş kimi aydınlıq saçar

Kiçik olmaq deyə bir anlayış yox

Kiçik ortamda da ümidlər var, çox

İstər dəniz kimi böyüklük olsun

Duru deyilsənsə ümiddən yoxsun

Ancaq çox balaca duru gölçədə

Mümkün ulduzları görmək gecə də

Bu üzdən duruluq genişlikdir pək

Duru könüllərdə sevgi var, gerçək

Dup-duru ruhlarda varlıq bulunur

Eşqin istəyinə uyumlu olur

                    Eşq ilə mutluluq arxadaşdılar

                    Biri gəldi isə, digəri də var

Mərziyə Üskülü:

                   Çox doğru, həm də çox dərin duyqular

                   Duyduqca iç dünya genişlik arar

Böylə dərin-dərin düşüncələrdən

Feyzi-yab olmalı hər bir həm vətən

Ancaq ki, istibdan vurmuş ölkəni

Söndürüb durmaqda hər düşüncəni

Təhdid altındadır düşünən insan

İstibdad durmadan almaqdadır can

Bu olqun görüşlər ötəsində biz

Həm də istibdadı devirməliyiz

Bu zülmü devirmək olmazsa ərək4

Sürəkli aydınlıq söndürüləcək

Yalnız evrim5 ilə tarix yürüməz

Devrimsiz devinim6 oluşa bilməz

Evrimlə oluşan güc zaman-zaman

Birikib devrimlə olmalı əyan

Tarixin anlamı, məzmunu evrim

Evrim kimliyini tanımlar devrim

Evrim yavaş gedər, devrimsə qoşar

İkisi bir yerdə bərabər yaşar

Devrim də eşq ilə oluşar fəqət

Böyük bir inancla dop-dolu həyat

Devrim sevdasına bağlanar gerçək

Evrim üçün, ancaq devrimdir ərək

Sizin görüşünüz dərindir ancaq

Bu məntiqlə devrim oluşmayacaq

Mədəni inqilab istəyirsiniz

Böylə olur isə, qurtulur Təbriz

Çox gözəl, ancaq bu yüz illər sürər

Böylə iç gücümüz yox olub gedər

Devrim inancıyla yola çıxmalı

İstibdadı birgə söküb yıxmalı

Bu da dışa dönən eşqin gücüdür

Bu eşq istibdadın közün söndürür

Dirək savaşmalı bu qaranlıqla

Bu, ancaq olmuyor yaradclıqla

Bu ac yoxsulları birləşdirərək

Böyük bir savaşa başlamaq gərək

Səməd bəy, istərsən, qalsın bu sözlər

Bir də dartışarıq bir başqa səfər

Səməd behrəngi:

                   Əvət, çox haqlısan, qalsın məncə də

Mərziyə Üskülü:

                   Bir az da gəzəlim dərim bu gecə

Səməd Behrəngi:

Gülüstan bağında gəzəlim bir az

Mərziyə Üskülü:

                   Hava çox gözəldir, bir az da ayaz

(Dışarı çıxarlar)

pərdə

                            

Ikinci pərdə

*

Səməd Behrəngi masanın arxasında oturmuş. Önündə bir kitabı oxumaqla məşğuldur. Səməd Behrənginin anası içəri girər.

          Behrənginin anası:

                   Oğlum, Hənifməjad adlı bir cavan

                   Telefon etmişdi dünən bu zaman

Səməd Behrəngi:

                   Çox yaxşı ana can, gəlsin görüşək

                   Onun fikirləri nə imiş görək?

         

Ana:

                   Sanıram bir azdan gəlməlidi o

(Qapı çalınır. Ana qapını açmağa gedərək)

                   Yəqin Hənifnəjad olmalıdır bu

(Hənifnəjad içəri girər. Behrəngi onun əlini sıxaraq)

Səməd Behrəngi:

                   Xoş gördük hörmətli Hənifnəjad bəy

Hənifnəjad:

                   Ağayi Behrəngi, sağ olasınız

Səməd Behrəngi:

                   Buyurun oturun

                  

Hənifnəjad:

                   Xeyli məmnunam

Səməd Behrəngi:

                   Vəziyyət necədir?

Hənifnəjad:

                   Xoş deyil, əyyam

                   Hər gün uzaqlaşır dindən ölkəmiz

                   Buna qarşı tədbir almalıyıq biz

Səməd Behrəngi:

                   Dindən uzaqlaşıb nə olur ölkə?

                   Xristianlaşır yurdumuz bəlkə?!

Hənifnəjad:

                   Ağayi Behrəngi, qara istibdad

                   Doldurmuş ölkəyə yabancı və yad

                   Əzilir günbəgün dini dəyərlər

                   Durum böylə davam edərsə, əgər

                   Ümmətin müqəddəs din duyquları

                    Tarixdən silinər din bulquları

Səməd Behrəngi:

                   Bu istibdada qarşı, düşünürəm, siz

                   Yanlışca bir yöntəm önərirsiniz

                   İstibdada qarşı yaşıl istibdad

                   İçərik eynidir, tək dəyişən ad

Hənifnəjad:

                   Ağayi Behrəngi deyildir öylə

                   Sizə mən fikrimi anladım böylə:

                   İslami ədalət uğrunda ölkə

                   Cihada qalxmalı bu ümmət birgə

Səməd Behrəngi:

                   Cihad peyqəmbərə özgü əməldir

                   Hər bir müsəlmana aid deyildir

                   Cihad nədir?

                   Böylə sorarsaq əgər

                   Ən doğru biləni olmuş peyqəmbər

                   Bu üzdən cihadın zamanı bitmiş

                   Yalnız peyqəmbərə özgüdür bu iş

Hənifnəjad:

                   Qutsal dinimizin çağrılarından

                   Xəbərdar olmalı yaşayan insan

                   İslami ədalət qurulmadıqca

                   Ümmətin əxlaqı çökər açıqca

Cihad duyqusunu gəlişdirərək

İstibdada qarşı savaşmaq gərək

Qərb əxlaqsızlığı ölkəni almış

Dinə, şəriətə ölkə daralmış

Batı yanlıları bu satqın başlar

İslam düşmənləri fasid əyyaşlar

Talayır ölkəni ayaqdan başa

İmperialist güclər əlində maşa—

Olmuşlar ölkəni sömürmək üçün

Din kimliyimizi gömdürmək üçün

Bütün bu gerçəyi xalq bilməlidir

İslami inqilab edilməlidir

Səməd Behrəngi:

                   Söylədikləriniz doğrudur qismən

                   Yalnız sizin kimi düşünmürəm mən

                   İslami inqlab yoluyla bəlkə

                   Sərt bir qaranlığa gömülər ölkə

                   Dini hörütləri7 açıqlamanız

                   Əski yöntəmlərə dayanır yalnız

                   Bu yöntəmlərlə siz nə etsəniz də

                   Yalnız qaranlığa gömülər ölkə

Hənifnəjad:

                   Bir çox şeyx-ul islam, bir çox seyidlər

                   İslami devrimi təsdiqləmişlər

Səməd Behrəngi:

                   Seyidlər, yenə də seyid və molla!

                   Bir ölkə qurtulmaz böylə oyunla

Hənifnəjad:

Peyqəmbər soyundan olur seyyidlər

Səməd Behrəngi:

Bunun bir önəmi varmıdır məgər?

Hənifnəjad:

                   Onlar bərkişdirər dini bağları

                   Ümmətçilik kimi pak duyquları

Səməd Behrəngi:

                   Bütün bu qavramlar bilgi üçün yox

İnandırmaq üçün ürətilmiş çox

İnanmaq, həmi də inanmaq nəyə?

Mollaya, Seyyidə inanmaq niyə?

Mollanın, seyyidin üstünlüyünə

İnanmaq zorunda qalmalı ölkə!

Hənifnəjad:

Bizim kitabımız, sünnətimiz var

İslam ümməti də həp ona uyar

Əskidən var olan bir həqiqətdir

Bu da bizim üçün bir məziyyətdir

Səməd Behrəngi:

                   Həqiqət var deyil, var ediləndir

                   Siz deyən həqiqət sanki bir kəndir

                   Boğmaq üçün hər tür düşünən beyni

                   Qara istibdadla eynidir, eyni

                   Evrənsəl tarixə girmək üçün biz

                   Dini inqilabdan vaz keçməliyiz

                   Özdeş8 olduğunda siyasətlə din

                   Doldurar tarixi rəzalət və kin

                   Dini hörütləri açıqlarkən biz

                   Siyasətlə özdeş etməməliyiz.

Hənifnəjad:

                   Siyasi bir dindir bizim dinimiz

                   Müsəlman bir ümmət olaraq da biz

                   Dindən əsinlənib9 edərik cihad

                   Böyləcə devrilir, yalnız istibdad

Səməd Behrəngi:

                   Tarixdə bir anda din kökənli biz

                   Azadca bir dönəm heç görməmişiz

                   Ən qəddar tutumlar həp görülmüşdür

                   Hər tür aydınlıqlar söndürülmüşdür              

                    Sizin övdüyünüz qara tarixin

                   Hər yanı qaranlıq, hər tərəfi kin

                   İndidə yaşamaq yerinə nədən?

                   Fərar edirsiniz tarixə həmən?

Hənifnəjad:

                   Deyildir tarixə fərar bu giriş

                   Tarixdən örnəklə yapmaq lazım iş

Səməd Behrəngi:

                   İnanmırsınız siz heç hürriyətə             

                   Yer vermiyorsunuz dini kisrətə10

                   İstibdad kök salmış inancınızda

                   Zillət çağrışdırır inancınız da

Hənifnəjad:

                   Evrənsəl tarixlə nə işimiz var?

                   Vardır dinimizdə açıqlamalar

                   Dini qardaşlıqdan yanayız yalnız

                   Dinin ötəsində əsla olmayız

Səməd Behrəngi:

Dini hörütlərlə ilişki qurmaq

Çağdaş bir yöntəmlə mümkün olacaq

Əski təfsirlərin əsarətindən

Qurtuluş olmazsa, bilməlisən sən

Günümüz batacaq qaranlıqlara

Qaranlıq saldırar aydınlıqlara

Yeni bir yöntəmlə əski çağları

Açıqlamaq gərək tüm olmuşları

Keçmişi indiyə daşımaq ancaq

Min türlü fəlakət oluşduracaq

Tarixi bilincin kəndini aşma

Aşıb da çağlardan çağa ulaşma

Nitəliyi vardır,

Yalnız bu yolla

İlişki sağlanır doğru olanla

Yoxsa əski mətni tam olduğu tək

Gərəkməz indi də qəbul eyləmək

Çünkü hər zamanın öz ölçüsü var

Hər çağın içindən yenilik doğar

Keçmişə qapanmış olan ağıldan

Gərəkdir qurtuluş ummasın, insan

Kəndi ulusuna uyqun bir rəhbər

Yüksələr olmuşdur hər bir peyqəmbər

Peyqəmbər sözündə doğru var, fəqət

Kəndi zamanının doğrusu, əvət

Zamanlar arası ilişki qurmaq

Mütləq itaətlə oluşmayacaq

Çağın ehtiyacı əsasında biz

Yeni uyqulama yürütməliyiz

Din yolunda savaş dönəmi bitmiş

Insanlıq bu yolu təcrübə etmiş

Tarixdə ən böyük qanlı savaşlar

Ən çox din yolunda ancaq olmuşlar

İslam inqilabı söylədiyində

Qanlı bir görüntü durur önümdə

İslam devrimiylə olmaz qurtuluş

Böylə bir düşüncə tam bir burxuluş

Qanlı diktatorluq, qatil dindarlar

Başqa bir istibdad devri qurular

Dini düşüncədə insana sayqı

Olmamış, olamaz böylə bir qayqı

Din mütləq haqlılıq savunduğundan

Fərqli düşüncəni söndürmüş hər an

Bütün dinlərdən də üstün duracaq

İnsanın şərəfi olmalı ancaq

Böyləcə qaranlıq qatil tarixi

İnsana sayqısız batil tarixi

Örnək göstərirsən cahil millətə

Millət uğrayacaq dərin zillətə

Hənifnəjad:

                   Dini mərifətlə din başqa şeydir

                   Bunlar heç bir zaman eyni deyildir

                   Xalis din ölkədə olursa, hakim

                    Zülmə, əsarətə uğramaz heç kim         

                   Dini törələrdən danışmıram mən

                   Dediyim gerçək din ilkələrindən

                   Bəşəri qavrayış çox yetərsizdir

                   Din isə bitməyən sonsuz dənizdir

                   Dini sonsuzluğu anlamaz bəşər

                   Bəşərdə anlama vardır müxtəsər

                   Bu üzdən Allahın mütləq bilgisi

                   Daim olmalıdır bəşər ilgisi

                   Dini mütləqiyət olmazsa hakim

                   Dövləti idarə edəcəkdir kim?

                   Dövlətin başında dayanan adam

                   Mütləq ölçülərlə davranmalı tam

                   Mütləqdir, dəyişməz əmri Allahın

                   Bu yetki deyildir Pəhləvi şahın

                   Buna örnək də var tariximizdən

                   Öyrənmək peyqəmbər əfəndimizdən

                   Dini kisrətdən də söz ola bilməz

                   Şəriətə tabe olmalı hər kəs

Səməd Behrəngi:

                   Yaxşı, ölkədə çox, ulus var ancaq

                   Onların yazqısı nasıl olacaq?

Hənifnəjad:

                   Milliyət yox bizim görüşümüzdə

                   Şiə ümmətinə bağlıyıq biz də

                   Ümmət kimliyimiz bütün olmalı

                   Hər türlü nifaqdan uzaq durmalı

                   Bizim dinimiz bir, inancımız bir

                   Hər zaman sürəkli amacımız bir

Səməd Behrəngi:

                   Sizin dediyiniz “bir”lik əslində

                   Böylə bir düşüncə yaradır məndə

                   Faşizm yuva salmış içərinizdə

Yerləşib yurd salmış düşüncənizdə

(Hənifnəjadın üzünə şaşqınlıq qonar. Şaşqınca Səməd Behrəngiyə baxar. Bir az sürə səssizlik sürər. Hənifnəjad əllərini həyəcandan ovuşdurar. Ayaq qalxıb sərt bir üslubla oturuduğu oturacağı masanın altına itələyib və getməyə hazırlaşaraq danışar)

Hənifnəjad:

                   Ağayi Behrəngi, baxışlarınız

Bölücü fikirdən oluşur, yalnız

Bizim ümmətimiz bunlara uymaz

Böylə görüşləri ciddiyə saymaz

Bilmiş ol, böyləcə rəftarınla sən

Cavab alacaqsan ümmətimizdən

(Sürətli adamlarla Behrəngi ilə əl sıxışmadan səhnəni tərk edər. Səməd Behrəngi əlini alnınına dirək edib fikrə dalar. Daha sonra yavaşca ayağa qalxıb səhnənin önündə gəzişər. Səhnənin tam önünə gəlib öz-özünə danışar)

Səməd Behrəngi:

Dili kor edilmiş, əzilmiş ulus

Nə düşüncə anlar, nə də anlar us

Qaranlıq yurduma vahimə salmış

Yetişkin gənclərin ağlını çalmış

Kəndi kimliyini buraxmış hər kəs

Boş-boş xülyalara göstərmiş həvəs

Özgürlük anlamı məzmunsuzlaşmış

Yabancı fikirlər yurda bulaşmış

Ey Azərbaycanın türk evladı sən

Dili qurtarmaqla görəvlənmisən

Təhlükə var isə, qurtuluş gərək

Dilimiz qurtuluş bəkləyir demək

Özgürlük— yararlı olmaq duyqusu

Yurduma lazımdır sanki hava-su

Duysun məni zaman, söyləyirəm tam

Türkçənin özgürlük savaşçısıyam

(Pərdə)

Üçüncü səhnə

Bulut Qaraçörlü Səhənd ortada, Behruz Dehqani Sağda və Əlirza Nabdil Oxtay solda bir yerdə səhnəyə daxıl olurlar. Masa arxasında otururlar.

Behruz Dehqani:

                   Bulut Qaraçörlü Səhənd, ulu ad

                   Marağa elindən yüksələn fəryad

                   Xoş gördük,

Səhənd:

                   Xoş bulduk

Nabdil Oxtay:

                   Xoş gəlmişsiniz!

Səhənd:

                   Təbrizə gəlişkən, düşündüm ki, mən

                   Sizləri görmədən getsəm Təbrizdən

                   Əsla yaxşı olmaz, sizlər çox cavan

                   Sizlərdən çox şeylər bəkləyir zaman

                   Səməd Behrəngi bəy hardadır Şimdi?

Behruz Dehqani:

                   Bir azdan gələcək dün söyləmişdi

Səhənd:

                   Xeyli məmnun qalır, zövq alır insan

                   Səməd Behrənginin çabalarından

                   Behruz Dehqani:

                                      Ədəbi axımda varoluşçuluq*

Daha çox etkindir oluşumçuluq

                  

                   Səhənd:

                                      Bilgilər, duyqular odaqlaşmalı

Ana dilimizdə kitablaşmalı

Endikcə biz dilin dərinliyinə

Vararıq varlığın ənginliyinə

Əgər dil gedərsə, vətən də gedər

Ancaq dil torpağı bir vətən edər

Dil əski soylardan tutruqdur11 bizə

Dədəmiz qorquddan tutsuqdur12 bizə

Varlığın gizləri dildə saxlanar

Anlamlar birikib dildə sağlanar

Behruz Dehqani:

Məncə bir alt qurum var bir üst qurum

Dil bu qurumları bağlayan durum

Maddəylə mənanın arasında dil

Bağlacdır, bu üzdən önəmli deyil

Səhənd:

Dil ağlın doğası, ruhun bilgisi

Dirək düşüncəylə vardır ilgisi

Dili yaxşı bilmək kəndiliyindən

Bir uzut sayılır həm də dərindən

Nabdil Oxtay:

Soruyla cavabın çatışmasından13

Doğub da yoğrulur yep-yeni zaman

                   Zaman dəyişimlər bütünüdürsə

                   Bizlərdə dəyişməz qalmış nədənsə

Səhənd:

Zamanın ruhunu işıqlandıran

Əsərlər yazılsa, dəyişər zaman

Zaman düşüncədə yaxalanırsa,

Qoşar, aydınlığa qovuşar dünya

Yəni bizim dünya, milli dünyamız

Çağdaşlaşmaq ilə nurlanır yalnız

Daşlaşmış düşüncə sanki zərrədir

Devingən14 düşüncə dalğa kimidir

Zərrə mərkəzləşmiş enerji ikən

Dalğalar bir gücdür daim devingən

Zərrələr iç-içə girməzkən, ancaq-

Dalğalar içləşər qucaqlaşaraq

Devinən düşüncə sanki dalğadır

Aydınlama özü dalğa-dalğadır

Daşlaşmış fikirlər zərrələşmişdir

Zərrəylə uğraşmaq boşuna işdir

Öz millətimizin varlığından biz

Dalğalı görüşlər öyrənməliyiz

Əgər qaranlığa batmışsa zaman

Biz dərs almalıyıq Dədə Qorquddan

Dədəmiz Qorqudun buyuruqları

Sökər hər tür saxta uyduruqları

Dalğadır, aydınlıq dalğasıdır o

Ordakı igidlik, şərəfli duyqu

Bu gün gərəklidir millətimizə

Aydınlıq gətirər kimliyimizə

Nabdil Oxtay:

                   İşçilər qalxırkən inqilablara

Millətçi duyquyla çıxılmaz yola

İnqilab eşqiylə yaşarkən cahan

Millətçi duyqudan danışmaq ziyan

Bütün zəhmətkeşlər birləşirkən biz

Devrimə ihanət etməməliyiz

Zaman, inqilablar zamanı indi

Millətçi görüşlər artıq yenildi

Səhənd:

                   Oxtay!

                   Diqqətli ol, öz millətinə

                   Qarşı gəlmə yersiz görüşlərinlə

                   “İndiki zaman”ın anlamı nədir?

                   Ulusdan ulusa zaman fərqlənir

                   Başqa ölkə üçün indiki zaman

                   Bizimçün də eyni olmadığından

                   Biz öz zamanımız istəklərindən

                   Söhbət etməliyik, qurtulsun vətən

                   Sən öz millətinin zamanlarından

                   Ayrılsan, həyatın məhv olur inan!

                   Bütün sağlı-sollu görüşlər ancaq

                   Türkləri yox etmək üçün bir tuzaq

                   Sən türksən, türklüyün olmalı öndə

                   Madamki şairlik var imiş səndə

                   Yaz ana dilində yüksəlsin bu dil

                   Ağlından yabancı görüşləri sil!

Nabdil Oxtay:

                   İnqilab olmasa bu yoxsul kütlə

                   Necə qurtulacaq, ustadım, söylə!

Səhənd:

                   Ən böyük inqilab türkçə yazmaqdır

                   Türkçə yazmaq üçün çabalamaqdır

                   Türk dili ölkədən silinməkdəykən

                   Türkçəni sevməli hər bir həmvətən

                   Türk dili eşqimiz və sevgimizdir

                   Türkçəmiz çağlayan coşqun dənizdir

                   (Cebindən bir kağız parçası çıxarıb davam edər)

                   Yenicə yazdığım bu şeirimi mən

                   Oxuyum sizlər də dinləyin lütfən!      

                   “Talehimə sən bax!

                   Düşüncələrim yasaq!

                   Duyqularım yasaq!

                   Keçmişdən söz açmağım yasaq!

                   Gələcəkdən danışmağım yasaq!

                   Ata— babamın adlarını çəkməyim yasaq!

                   Bilirsən?

                   Anadan doğulandan belə,

                   Özüm bilməyə- bilməyə

                   Dil açıb danışdığım dildə

                   Danışmağım da yasaq imiş

                             Yasaq!”**

 (Bir az duruxub sorar)

                   Səməd Behrəngidən çıxmadı xəbər!

Behruz Dehqani:

                   Yəqin gecikmişdir, bir azdan gələr

(Bu zaman Mərziyə Üskülü ağlayaraq, qoşa-qoşa səhnəyə girər. Mərziyəni ağlar görən hər kəs ayağa qalxar)

Mərziyə Üskülü (qorxunc həyəcanla):

                   Oxtay!

                             (ağlamaq danışmasına izn verməz. Oxtay Mərziyəni düşməməsi üçün tutar. Mərziyə özünü zorla toparlayıb davam edər)

                   Oxtay, Behruz!

                   Səməd boğulmuş!

                   O, bizim dostumuz qarabaxt olmuş!

                   (Hər kəs şaşqınca bir birinə baxar. Mərziyə özünü toparlayıb davam etməyə çalışar)

                   Səməd Behrəngini boğmuşdur Araz!

Behruz Dehqani:

                   Yanlış xəbərdi bu, yox, belə olmaz

(Mərziyəni oturacaqda oturdurlar. Mərziyə içini çəkə-çəkə başı əllərinin arasında. Bir sürə kimsə danışmaz. Daha sonra Səhənd kədərli səslə sözə başlar)

Səhənd:

                   “Səməd!

                   Nə yazım Səməd?

                   Dənli xarmanımın yanmasın yazım?

                   Sərin su kuzəmin calanmasın yazım?

                   Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım?

                   Mən sənə nə yazım Səməd?

                   Həsrətimi kim yaxacaq?

Göz yaşıma kim baxacaq?                                    

Araz...yenə də axacaq!

Kimi çağırım?

Nə qədər bağırım?

Sə..məə...d!

Söylə mənə!

Söylə Araz!

Nədən bizimlə oldun böylə Araz?

Kəsdin iki qardaşın arasın,

Aldın Muğanın “Sara”sın,

Boğdun yurdumun dəyərli balasın,

Bəsdir!

Bəs...dir!

Qurbanımı qəbul eylə Araz!”***

(Səssizlik davam edər. Daha sonra Nabdil Oxtay danışmağa başlar)

Nabdil Oxtay:

“Oxudu qaranquş ayrılıq sözün,
Mürüvvət əhlinin gözü yoldaykən.
Cumdu tufanlara, unutdu özün,
Ulduza nə cavab verəcəyəm mən?

Düşmən tənə vursa, Səməd hardadır,
Əlimi sinəmə çalıb deyərəm -
Səməd könlümdədir, ürəyimdədir,
Döyüşər, ölsə də, dönməz elindən.

Qışda qarlı dağlar soraqlasalar
Təbrizin gül oğlun, mehriban oğlun.
Bir haray çəkərəm - Ey uca dağlar
Axtarın Arazın Çənlibelindən.

Onun sədaqəti can verir bizə.
Alovlu eşqindən ilham alırıq.
Hər dəqiqə baş çəkir ürəyimizə.
Müğayatlıq edir öz əkdiyindən.

Bu bir nağıldır ki, ellər söyləyər,
Bir səsdi, düşsə də o biri deyər.
Nağılçı dayanar, söz davam edər,
El üçün yaşayar burda bəslənən.

Söyləyən gedəcək, sözü qalacaq,
Ədalət nağılın el doğduracaq,
Zülm evi ədlinən bərbad olacaq,
Səmədı qarşıda görəcək düşmən.”****

(Kədərli susqunluq davam edər. Qəmli musiqi altında pərdə qapanar)

son

05.11.2010

Səhər saat 05.45

Finlandiya-Tampere

---

* Pəhləvi Rejimi dönəmində işkəncə altında öldürülmüş türkdür.

** Pəhləvi Rejimi dönəmində işkəncə altında öldürülmüş türkdür

*** Böyük şair

**** Pəhləvi rejimi dönəmində öldürülmüş türkdür.

***** Pəhləvi rejimi dönəmində marksist örgütün qurucusu olaraq öldürülmüşdür.

****** Hənifnəjad dini bir örfüt qurduğu üçün edam edilmişdir.

******* Səməd Behrəngi çocuq yazarı və Güney Azərbaycanda türk folklorunun araşdırmacısı. Araz çayında boğulmuşdur.

* Çözgə- çarə

1 Us— ağıl

2 Uzut— sənət

3 Odaqlaşmaq—mərkəzləşmək

4 Ərək—hədəf

5 Evrim— təkamül

6 Devinim—hərəkət

7 Hörüt— mətn

8 özdeş— eyni anlamlı

9 Əsinlənmək— ilham almaq

10 Kisrət— pluralizm

* Existencialism

11 Tutruq— əmanət

12 Tutsuq— vəsiyət

13 Çatışma—toqquşma

14 Devingən— hərəkətli

** Şeir Səhəndə aid

*** Şeir Səhəndə aid

**** Şeir Nabdil Oxtaya aid.