Pirlik nədir?

Pirlik nədir?

“Pir” sözü anlamının Səfəvi öncəsi və sonrası olaraq iki mərhələyə ayrılmaqdadır. ”Pir” irfanda sözlük anlamının fövqündə bir anlam ifadə etməkdədir. “Pir” sözlük anlamında, yaşlı, qoca, təcrübəli insan deməkdir. Ancaq irfanda “pir” ruhən gənc və zamanlar keçsə də, mənəviyatı dərin olan insandır. İrfandakı “pir” qavramını Mövlana Cəlaləddin Rumi “Məsnəvi”sində bu şəkildə açıqlar: “Pirlik, bəxti gənc, adı pir olan bir növ üstün şəxsiyətdir. Onun pirliyi Tanrı tərəfindəndir, zamanların keçməsi və yaşlanması ilə deyildir.”[1] Anlaşıldığı kimi “pirlik” Tanrı vergisi kimi bir məsələdir. Çox gənckən də kişi əxlaqi özəlliklərinə, xarakterindəki cazibəsinə görə, pir ola bilər. İrfanda pirliyin kiminə görə üç, kiminə görə dörd və kiminə görə isə beş özəlliyi var. Az danışmaq, az yemək, az yatmaq, toplumla çox qaynayıb qarışaraq şöhrət peşində qoşmamaq və sürəkli olaraq Tanrını zikr eyləmək bu özəlliklərdən sayılmaqdadır. Bu beş ünsürün kimisi ilk üçünü, kimisi dördünü və kimisi də beşini qəbul edər.[2] “Pir” olmaq üçün imamlar soyundan olmaq gərəkməz. Pirliyi imamlar soyuna bağlamaq Səfəvilərdən sonra başladı. Məsələyə siyasət qatıldığı üçün ölkəmiz saxta və saxtakar imamzadalarla dolduruldu. Pirlik kişinin öz nəfsi üzərinə hakimliyi nəticəsində Tanrının ona bağışladığı əxlaqi və ruhi üstünlüklə sağlanır. Örnəyin Mövlananın “mənim pirim” adlandırdığı Şəmsi-Təbriz imam soyundan deyil, Mövləvilərin pirinə dönüşən Mövlana özü də imam soyundan deyildi. Səfəvilərdən sonra bütün irfan qavramlarının içi boşaldılıb yeri yalan və iftira ilə doldurulduğundan pir sözü də təhrif edildi.

Mövlanaya görə, seçkinlər (pirlər) üçün hidayətedici və doğru yönləndirici olan eşqdir. Onları sürəkli canlı, həyəcanlı tutan və sanki yel kimi sürəkli səfərdə olmalarını sağlayan, yalnız və yalnız eşqdir. Mövlana “Məsnəvi”sində düşüncəsini bu biçim açıqlar: “Eşq seçkinlər üçün fırtınalı dənizdə qurtarıcı gəmi kimidir. Eşqin bəlası az, yararı çoxdur.”[3]

Əski türk gələnəyində mövcud olan pirpərəstlik XIII əsr Səlcuqlar zamanından etibarən, yayqınlaşmağa başlamışdı. İslamda pirpərəstlik şirk sayılsa da, bu gələnək bəzi İslami özəllikləri və qavramları da öz varlığına yükləyərək yeni şəkli ilə davam etdi. XIII əsrdə, özəlliklə moğolların yüksəlişi ilə Mərkəzi Asiyadan Azərbaycana və Anadoluya təriqət axınları başladı. Xorasan ərənləri olaraq nitələnən anlayış da ümumən bu dönəmə rastlanır. Əski çağlarda Xorasan, Mərkəzi Asiyanı təmsil edən coğrafi məkan idi. İndiki Xorasan qismən İranda, qismən Əfqanistanda və qismən də Türkmənistanda yerləşməkdədir. Məzarların üzərini qaldırıb onu ziyarətgah durumuna gətirmək də Xorasanda gerçəkləşmiş olan bir olaydır. İslamiyətdə belə bir istək müsəlmanlardan istənilmədiyi halda məzarların ziyarətgaha dönüşməsi Qəznəvi və Səlcuqlar dönəminə rast gəlməkdədir. Böyük olasılıqla bu, ölülərə olan sayqının göstərgəsi kimi İslam sonrası dönəmə daşınmışdır. Məzar ziyarətinin kültür halına gəlməsi də Xorasanda gerçəkləşmişdir. Əbulfəzl Beyhəqi bu olaylarla ilgili bilgi verməkdədir. Xorasanda şiələrin VIII imamı sayılan Rzanın məzarının üstünə Məsud Qəznəvinin  elbayı (valisi) olan Əbulfəzl Suri günbəd tikdirdi. Əbulfəzl Suri əhalidən aldığı vergilərdən şiələrin VIII imamı Rzanın məzarının üstünə günbəd təsis etdi.[4] Pirpərəstlik və məzarların üstündə günbəd düzəldərək onu ziyarətgah durumuna gətirmək İslam ölçülərinə görə şirk sayılsa da, bu şəkildə bir kültür oluşub günümüzə qədər davam etdi. Qurani-Kərimdə isə, məzarların ziyarəti yasaqlanmışdır. Qurani-Kərim “Təkasür-102” surəsində insanların məzarları ziyarət edib qürur duymalarını doğru olaraq görməz. Ayrıca, Hz. Məhəmməd də öz oğlunun və çox sevdiyi xanımı Hz. Xədicənin qəbrini ziyarət etməmişdir. 124 min peyqəmbərdən də sadəcə bir neçəsinin məzarı bəllidir. Hz. Məhəmmədin məzarı Hz. Ayişənin evi olduğu üçün məlum olaraq qalmışdır. Çünkü İslamda Hz. Məhəmmədin məzarının heç bir önəmi yoxdur. Önəmli olan onun vəhyə dayanan və insanlığa miras buraxdığı bigilərdi. İslamın teoriyası Qurani-Kərim və praktikası isə, Hz. Məhəmmədin sünnəti olmuşdur. Bunun dışında heç bir şeyin dini dəyəri yoxdur. Bunun dışında ortaya çıxanların dini deyil, sosiolojik dəyəri olmuşdur. Yəni hər toplumda sosial durumlarına görə bəlli törələr İslam anlayışlarına qarışmışdır. Ancaq bunların heç birinin İslamla əlaqəsi yoxdur. İslamın qaynağı, yalnızca və sadəcə olaraq Qurani-Kərimdir. Bu baxımdan da Hz. Məhəmmədin məzarını ziyarət etmənin dini dəyəri mövcud olmamışdır. Dini dəyərin qaynağı vəhy mehvərli Qurani-Kərimdir.

Gələnəklərdə yayqın olan pirpərəstliyi bəzi başarılı insanlar dəyişik dönəmlərdə öz siyasi amacları yolunda qullanmışlar. Onlar özlərini qeyb işlərindən xəbər verənlər kimi tanıdaraq pirpərəst kütlənin yanında böyük hörmət qazana bilmişlər. Sağalmaz xəstəlikləri sağaldacaq iddialarda bulunub toplumun diqqətini özlərinə çəkə bilmişlər. Daha sonra bu pirlərdən bəziləri arxalarına aldıqları kütlənin dəstəyi hesabına siyasi macəralara qatılmışlar. Onların duaları ilə bütün istəklər Tanrı qatından cavablanacaqmış kimi bir inanc şəkillənməyə başlamış. Bu pirlərin çoxu avam xalqın yanında peyqəmbər qədər sayqı qazanmışlar. Bütün bunlar isə İslamda şirk sayılsa da, coğrafi sərtliklər, quraqlıqlar üzündən avam xalq kütləsi pirlərdən yardım diləməkdən başqa çarə düşünə bilməmiş. Böyləsinə iqtisadi və sosial ortamda zaman keçdikcə pirlər özəl sosial statusa sahib olmuşlar. Hətta istədiklərində ailə işlərinə belə, müdaxilə etmişlər. Moğolların yüksəlişi ilə ortaya çıxan savaşlar, qıtlıq və iqtisadi böhranlar pirpərəstlik inancını daha da yayqınlaşdırdı. XIII əsrdən başlayaraq xanigahlar artmağa başladı. Xanigah Farsca söz birləşməsidir. “Xan”, yəni süfrə, “gah” da zaman deməkdir.

Xanigahların sosial həyatda, özəlliklə XIII əsrdə çox böyük etkisi oldu. Azərbaycanda və Anadoluda iqtisadi və sosial həyatda etkili olan əxilik də bu zaviyələrin ürünü olmuşdur. Bu zaviyələrdə din, əxlaq, dilçilik, fən bilimləri, musiqi, gözəl yazı yazma, ədəbiyat, teoloji dərsləri verilirdi.[5] Xanigahlarda aclara süfrə açıldığından bu ad ortaya çıxmış ola bilər. Bu aclar istənildiyində xanigahın amacları yolunda qullanılırdılar. Acların olması xanigah sahiblərinə yaramaqda idi. Bu xanigahların şeyxləri zamanla “vəliullah” ləqəbi alırdılar, yəni Allahın tam ixtiyarlı vəkili. Pirpərəst kütlə bu şeyxlərin ölməzliyini qəbul edir və Allahla bir şəkildə sirli ilişkidə olduqlarına inanırdı. Bu səbəbdən də verilən nəzirlər və “dini” vergilər hesabına xanigahlar böyük zənginliyə sahib olurdu. Zamanla bu xanigahlarla dövlət qurumları da hesablaşır və dövlətə əsgərvermə qarşılığında onlara geniş tarlalar bağışlanırdı. Xanigah şeyxləri bir növ quldarlıq düzəni yaratmişdılar. Xanigah qaydalarına görə yaşayanlar onların əmrlərinə mütləq anlamda tabe olan kölələr idilər. Böyləcə xanigah şeyxləri feodal bir struktur içində böyük iqtidara sahib olurdular. Kütlənin maddi və mənəvi iqtidarı onların əlində bulunurdu. İslamda soy və irq olmasa da, xanigah şeyxləri özünə “seyyid” və “şərif” kimi ləqəb taxdılar. Seyyid, Hz. Hüseyn, şərif də Hz. Həsənin soyundan gələnlərə deyilirdi. Peyqəmbərin isə soyu olmaz, ola bilməz, çünkü İslam irqçi bir din deyildir. Peyqəmbərin inanc və düşüncə soyu ola bilər ki, o da bütün müsəəlmanlardır. Ancaq bunun bilincində olmayan cahil kütləni aldadan bir çox sözdə seyid və şərif özünü peyqəmbər soyuna bağlayaraq özləri haqda müqəddəslik inancı oluşdurdular. Bunlar öldükdən sonra da məzarları ziyarətgaha dönüşdü. Hz. Əli öz məzarını gizlin saxlamışdı. Vəfatından yüz il sonra onun məzarını kəşf etdilər. Necə ki, Hz. Peyqəmbərin qızı və Hz. Əlinin xanımı olan Hz. Fatimənin məzarı heç bəlli deyil. Çünkü İslamda məzar önəmsiz bir şeydir. Ölünün arxasınca üç gün kədərlənmə və yas tutub ağlama ola bilər, üç gündən sonra normal həyata dönülməlidir. İslamın qaydaları budur.  Bu xanigah şeyxləri özlərini imamzada soyundan bildikləri üçün imamzada məzarlarını ziyarət etmə kimi sapıq və İslama zidd olan bir kültür də ortaya çıxdı. Bunların heç biri Quranda və İslamda yoxdur. Heç bir hədis kitabında Hz. Peyqəmbərin müsəlmanlarla birlikdə oğlunun və ya xanımın, ya da savaşda şəhid olan əmisi Həmzənin məzarınının ziyarətinə getdiyi yazılmamışdır. Çünkü Allah bu törələri yasaqlamışdır. Bunların heç birisi İslam həyat şəkli deyildir.

Sonrakı əsrlərdə Sasanilikdən şiəliyə və şamançılıqdan qızılbaşlığa yüklənən məzar ziyarəti İslam adına təqdim edildi. Ölkə imamzadalarla dolub daşdı. Ömründə bir kərə də Qurani-Kərimi başdan sona qədər oxumayan adamlar dəstə-dəstə Kərbəla, Məşhəd, Nəcəf ziyarətinə getdilər. Ya da öz ölkələrində, özəlliklə Səfəvilərdən sonra “imamzada”ların məzarına tapınaraq bir növ bütpərəstlik etdilər. İslamın kitabı və peyqəmbəri bir yana buraxılıb imamzadalara tapınıldı. Hər kənddə, hər şəhərdə onlarca imamzada məzarları təsis edilib ziyarətə açıldı. Təbrizin tarixi pozisionu dəyişdi. Türk mədəniyətinin beşiyi olan Təbrizin çevrəsini imamzada məzarları ilə doldurdular. Təbrizə bitişik təpələrin adlarını dəyişdirib Əvnəli (xalq ağzında Eyin-Əli (Eynalı) və Zeni-Əli (Zeynalı) qoydular. “İslamın ilk yüz ilində qəbirlərin ziyarəti ilə ilgili heç bir bilgi mövcud deyildir.”[6] Bu doğrultuda mövcud olan hədisləri doğru olaraq qəbul etsək, qəbirlərin ziyarəti peyqəmbər tərəfindən yasaqlanmışdır. “Hz. Peyqəmbər buyurmuşdur ki, qəbirləri ziyarət edənlər bizdən deyillər.”[7] Əski çağlardan qalma qəbir var idi. Bu qəbirlərin əski peyqəmbərlərə aid olduğu söylənirdi. Hz. Peyqəmbər bu qəbirlərin heç birini ziyarət etməmişdir. Peyqəmbərin öz xanımı Hz. Xədicənin və oğlunun məzarını ziyarət etməsi qonusunda da heç bir bilgi mövcud deyildir.[8] Hətta peyqəmbərin şəhid əmisi Həmzənin də məzarı ziyarət edilməmişdir.[9] Peyqəmbərlərdən yalnız üçünün qəbri bəllidir: 1- Yəməndə qumsal bir təpənin başında olan Hud peyqəmbərin qəbri. 2- İsmayılın Kəbəyə yaxın olan qəbri. 3- Hz. Məhəmmədin Mədinədəki qəbri. Bu qəbirlərin ziyarəti ilə ilgili olaraq İslamda heç bir bilgi yoxdur. Peyqəmbərlərin məzarının ziyarəti ilə ilgili olaraq heç bir bilgi olmazkən, nədən imam və imamzadaların məzarları ziyarət edilməli, nəzirlər verilməlidir?[10] Peyqəmbərin qızı Hz. Fatiməni Hz. Əli gizlincə dəfn etdi, məzarının harada olduğu bilə bəlli deyil. Qəbir ziyarəti gərəkli olsaydı, Hz. Fatimənin qəbri ziyarətgah kimi olardı, həm də peyqəmbərin qızı idi.[11] İslamda qəbirlərin ziyarəti ilə bağlı olaraq heç bir sifariş olmazkən Səfəvilərdən sonra İslam öz təməl qaynaqlarından sapdırılaraq imamzada ziyarəti səviyəsinə düşürüldü. Peyqəmbərin qızı ilə ilgili heç bir məzar qalmazkən, Qumda “Məsumə” adında möhtəşəm imamzada ziyarətgahı təsis edildi.

Quma yaxınlaşdığımda hər yanda kiçik məscidlər və üstü yaxşıca yapılmış qəbirlər görürdüm. Bu qəbirlər Əlinin törəmələrinin məzarlarıdır. İranlılar bunlara imamzada deyirlər. İsanın həvariləri kimi. İranın hər tərəfində imamzadalar var. Onların hamısına müqəddəs məzarlar kimi baxırlar. Qum və çevrəsində 400-dən artıq imamzada var.[12]

Təbrizdə Eynalı və Zeynalı imamzadələri: Bu məzar Sorxabın ən yüksək yerindədir. Bu məzardakılar Əli oğulları Əvnəli və Zeynəli olaraq bilinir, belə inanılır. Ancaq mötəbər qaynaqlar Əlinin bu adda oğullarının olmadığını yazır. Böyük ehtimalla bunların heç birinin gerçək aləmdə varlıqları olamışdır.[13]

Görüldüyü kimi İslamda pirlik və pirpərəstlik deyə bir törə olmamışdır. Bunlar tam olaraq İslama qarşı olan həyat tərzi kimi gəlişdirilmişdir.

---

[1] Mövlana, Məsnəvi,

Kərdeəm bəxte cəvan ra nâm pîr

Kəz xoda pîr əst nə əz əyyam pîr.

[2] Semt o cu´ o səhər o ozlət o zekri be dəvam

    Natəmamane cəhan ra konəd in pənc təmam.

[3] Mövlana, Məsnəvi,

Eşq çon keşti bovəd bəhre xəvas

Kəm bovəd afət, bovəd əğləb xelas

[4] Əbulfəzl Beyhəqi, “Beyhəqi tarixi”, (Zəryab yayın evi, Tehran) S. 638-648.

[5] Ayşe İrmiş “Bir örgüt kültürü örnəyi olaraq Türk milli kültüründə ahilik” Türk Yurdu dergisi, Şubat 1998 sayı 126.

[6] Heydərəli Qələmdaran, Qəbirlərin ziyarəti doğrular və xurafələr, 1385-ci il (h.ş) s. 18.

[7] Eyni qaynaq, s. 19.

[8] Eyni qaynaq, s. 21.

[9] Eyni qaynaq, s. 22.

[10] Eyni qaynaq, s. 25.

[11] Eyni qaynaq, s. 26.

[12] İqbal Yəğmayi, “Səfərnamə şardon”, s. 519 (Nasir Purpirarın “Səfəvilər” kitabından alıntı.)

[13] İran İslam Tarixində Binaların Ensiklopediyası, Məzar binalar, s. 197.  دایره المعارف بناهای تاریخی در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ص 197