Şüubiyə

Şüubiyə

637-ci ildə müsəlman ərəblərlə Sasani orduları arasında Qadisiyyə savaşı başladı. Bu savaş 3-4 gün davam etdi. Savaşın son günündə qorxunc külək əsib qum fırtınasını Sasani ordularına doğru apardı. Ərəblər bunu Tanrı yardımı olaraq anlayıb daha da həvəsləndilər. Sasani ordularının başında Rüstəm Fərruxzad adında bir komutan durmaqda idi. Bu savaşda Sasani orduları yenildi. Rüstəmin yenilgə xəbərini duyan şah başkənd Tisfun´dan Zaqros dağlarına fərar etdi. Başkəndin ərəblərə təslimi ilə bağlı bir anlaşma olmadığından şəhər yağmalandı, əhali öldürüldü. Diri qalanlar da kölə bazarlarına aparıldı. Ərəblər ölkənin içlərinə doğru irəlilədilər. Həmədanın güneyində Nihavənddə son savaş başladı. Nihavənd savaşında da Sasani komutanı Firuzan öldürüldü. Sasani şahı sürəkli qaçmaqda idi. Çünkü vardıqları yerlər ərəb orduları tərəfindən işğal edilirdi. Ordularını itirmiş və yalnız qalan Yəzdgərd bir dəyərmançıya sığınar. Dəyərmançı onun üzərindəki cəvahirləri əldə etmək üçün yatdığı yerdə Sasani şahını öldürər. 651-ci ildə Sasanilərin son padşahı Yəzdgərd də öldükdən sonra Sasani dövlətinin həyatına son verildi.[1] Qadisiyyə savaşına qədər farslar ərəblərin əfəndisi idi. Qadisiyə savaşında Sasanilər devrildikdən sonra ərəblər farsların əfəndisi oldular.[2] Sasani imperatorluğunda islamlaşma başladı. Ancaq bu yenilgənin təsirini farslar unutmaq istəmədilər.[3] Ərəb saldırısı və Sasani yenilgəsi ilə böhran keçirən fars kimliyi yeni bir kimlik arayışı içinə girdi. Əməvilərin sonlarına doğru fars milli kimliyi mərkəzli milli İslam oluşdurma çabaları başladı.[4] Bu mövzunu davam etmək üçün bir az ərəb tarixi və toplumsal psixolojisi üzərində durmaq gərəkəcək.

Ərəblər arasında birisi suç işlərsə, bütün qəbilə o suçu üzərinə alırdı. Qəbilə, suç işləyən bir fərdini himayədən vaz keçərlərsə, o kimsə başqa qəbiləyə sığınar və kəndini o qəbilənin bir fərdiymiş kimi sayardı. Bu devirdə ərəblərin vətəndaşlığı milliyət vətəndaşlığı deyil, qəbilə vətəndaşlığı idi. Ərəblərdəki bu qorunma və qoruma üçün qəbiləyə bağlanma şüuru əsəbiyət olaraq anılırdı.[5] Cahiliyə ərəblərində əsəbiyət qəbilənin ruhuydu. Bu da qəbiləyə və qəbilə mənsublarına sınırsız və şərtsiz bir sədaqət göstərərək aşırı bir tutquyla bağlanmaqdan ibarətdi. Onlarda qəbiləyə bağlılıq və sədaqət, ər-arvadın bir-birlərinə olan bağlılıq və sədaqətindən fərqsiz idi... Fərd daima, qəbilənin başarısının kəndi başarısı olduğunu düşünürdü.[6] İslam öncəsindəki bu baxışa görə ərəb milləti, bütün millətlərin ən əsilidir. İslamiyətin gəlişindən sonra isə, bu baxışın yerini təqvada üstünlük fikri almış, irq yerinə iman və fəzilətə böyük önəm verilmişdir. Xüsusən səhradakı bədəvilərin qürurlu,  yüksəkdən baxış açısına görə, yerləşik həyat sürən mədəni insan daha az mutlu və daha aşağı idi. Qanlarının saflığında, fəsahət və bəlaqətlərində, şeir sənətlərində, qılıc və atalarında, hər şeydən ötə əsil soy və nəsəblərində ərəblər sonsuz bir iftixar duyurdular. Onlar uzayıb gedən fövqəladə nəsəb şəcərələrindən son dərəcə xoşlanır və genəlliklə bunu Hz. Adəmə qədər aparırdılar. Ərəblərdən başqa heç bir millət nəsəb qonusunu bir elm dərəcəsinə çıxarmış deyildir.[7] İbni-Xəldun, əsəbiyətin insan fitrətindəki təbii özəlliklərdən biri olduğunu, nəsəbin uzaqlığı və yaxınlığı ilə çoxalıb azaldığını, ərəblərin o devirdəki həyatlarına damqasını vuran şeyin, onların qıtlıq və məşəqqət içindəki yaşantılarının, susuz və çöl halındakı vətənlərinin, sürəkli köçlərinin olduğunu; bu həyat şərtlərinin onlarda bir dostluq və yaxınlıq havası yaratdığını söylər.[8] Ərəblərdəki əsəbiyət şüuru o qədər yüksək olmuş ki, qzılarını bilə Sasani şahlarına vermək istəməmişlər. “Numan ibni əl- Munzir qızına elçi gələn Sasani padşahının elçilərinə rədd cavabı verərək “əcəmlərlə evlilik qonusunda ərəblərin çəkingənliyi var” söyləmişdi.”[9] Əməvilər devrində ərəblərə müxalif bir hərəkət haqqında şüubi və ya şüubiyə ləfzinin qullanıldığı görülməmişdir.[10] Yalnız Üçüncü xəlifə Osman bəzi işlərin idarəsini Əməvi soyundan gələn əqrəbalarına buraxması bir əsəbiyət zuhur etməsinə fürsət hazırlamışdı. Fəqət bu əsəbiyət ərəblərlə məvali arasındakı kimi irqə dayanan bir əsəbiyət deyil, Haşimilərlə xəlifənin tərəfi Əməvilər arasındakı bir qəbilə əsəbiyəti idi ki, nəticədə Xəlifə Osmanın öldürülməsinə səbəb oldu.[11] Əməvilər bir qanun icad edərək ərəblərin Ərəbistan yarımadası dışında özlərinə ərazi almalarına izn verdi. Bu istək Əbubəkir və Ömər dönəmində yasaqlanmışdı. Bu qanunun üzərindən əlli il keçdikdən sonra ərəblər Misir, Suriyə, İraqi-Ərəb və İraqi-Əcəmdə (İranda) ən verimli ərazilərə sahib oldular. Qısa sürədə ərəblər feodallara dönüşdülər. Bu durum ərəb olmayan əhalininin qəzəbinə səbəb oldu. Əməvi düşmənləri gündən günə artmağa başladı.[12] 

Şüubiyənin Abbasilər devrindəki fəaliyəti və öncüləri, Əməvilər devrindəki hazırlıq devrəsindən sonra ortaya çıxmış və geniş bir ədəbi, siyasi, dini mücadilənin qapılarını açmışdır. Əməvi idarəsinin son illərində İslamiyətin bərabərlik fikrinə, Quran və hədisdə bu fikri dəstəkləyən ilkələrə dayanaraq əhli-təsviyə (bərabərlik tərəfdarı) adı ilə yavaş-yavaş yüksələn şüubiyə propaqandası Abbasi xəlifəsi Səffahın (750-754) xilafət günlərindən Harun-ul Rəşid (786-809) devrinin sonunadək çoxu fars olan tərəfdarları sayəsində sonsuz bir həyəcanla səsini duyurma təlaşı içinə girmiş və imkan daxilində irəliləmişdir.Məmun və Mötəsəm devrində isə hər yönü ilə qüvvətlənmişdir. Bəzən xəlifələrin də dəstəyi ilə məvalinin ərəblərdən intiqamını almaq istəmişdi. Sadəcə irqi deyil, eyni zamanda elmi əqidə görünümündə olan şüubiyə, əsrlərcə sürən mücadiləsinə davam etmişdir.[13]

Bu hərəkətin amacı ərəblərə qarşı toplumda nifrət duyqusu oluşdurmaq idi. İslamı da öz çıxarlarına görə açıqlayırdılar. Ərəbsiz fars İslamından yanaydılar. Bu hərəkət özünü “şüubiyə” olaraq tanımlayırdı. Şüubiyə deyilincə ərəblərin fəth etdikləri yerlərdə hüquqi, siyasi təhəkkümə və üstünlüklərinə qarşı çıxan bir axım və mənsublarını ifadə edər.[14] Ancaq cahiliyə devrində bir şüubilik fikri ərəblərdə mövcud deyildi. Çünkü ictimai, dini, iqtisadi və siyasi amillər hələ şüubiyə hərəkətinin oluşmasına ərişəcəyi bir havaya girməmişdi. Qənaətimizcə bu da farslara qarşılıq vermək üçün ərəblərin İslami devirdə anlaşıldığı mənada bir millət olmamalarından irəli gəlirdi.[15]

Şüubiyə əməvilərin devrilməsində böyük rol oynadı. Onlar özlərini ərəblərdən üstün bilirdilər. Ərəblərin ərəb olmayanlara məvali (ikinci dərəcəli insan) müamiləsinə qarşı farslarda ortaya çıxan bir antitez idi. Məvaliyə, ərəb ünsürün siyasi və hüquqi təhəkkümü Əməvilər devrində son həddinə vardı. Ərəb olmayan müsəlmanlar İslamın dini və sosial eşitlik prinsipinə rəğmən, əsla ərəblərlə müsavi sayılmır, onların köləsi qəbul edilirdilər.[16] Sasanilər dönəmində farsların ərəblərlə olan bütün münasibətləri əfəndinin kölə ilə münasibətlərinə bənzədilə bilər. Çünkü farsların o devirdə kəndilərindən başqalarını aşağılayan örnəklərə rastlanılmaqdadır. Farslar ərəblər üçün abd (kölə) ləfzini qullanırdılar.[17] Və farslar bunu unutmamışdılar. Əskidən kölə olaraq nitələdiklər ərəb qövmü indi onların əfəndisi olmuşdu.

Əməvilər ərəblik yönündən son dərəcə təəssüb içinə girdiklərindən məvaliyə kötü və həqarət dolu nəzərlərlə baxdılar.[18] Bu da İslamın ana ilklərinə qarşı tutum idi. “Hz. Peyqəmbər İslamn ədalət və müsavat ilkələri çərçivəsində, irqi nə olursa olsun, bütün müsəlmanları birləşdirməyi; özəlliklə ərəblərdə yayqın olan təəssüb və qəbilə qruplaşmasını ortadan qaldırmağı hədəf almışdı. Bu hədisdə deyir: “Kim əsəbiyətə çağıraraq yaxud əsəbiyətdən dolayı başqasına qızaraq qeyri-müəyyən bir cəmaatın bayrağı altında savaşırsa, onun ölümü cahiliyədəki ölüm kimidir.”[19] İslam peyqəmbərinin nəzdində qara dərili Bilal Həbəşi ərəblərlə eyni haqqa sahib olmuşdu.

Əməvilərin yıxılmasına nədən olan bu politikanın tərs üzü Abbasilər dönəmində də davam etdi. Hətta 753-775 illəri arasında hökm sürən xəlifə Mənsur zamanından etibarən farslar üstünlük iddialarına başladılar. Şüubiyə adı verilən ərəb əleyhdarı bir firqə qurdular. Bu firqə mənsubları ərəb olmayan müsəlmanların ərəblərə eşit olduğuna deyil, əksinə farslar və suriyəlilərlə müqayisə edildiyi zaman hər baxımdan ərəblərin geri və ilkəl bir irq olduğuna qane bulunurlardı. Bu hərəkət Məmun devrində (813-833) böyük bir sosio-politik axım nitəliyini qazanaraq siyasi həyatda etkisini göstərdi.[20] Fəqəqt Abbasilərin Samirə həyatı dönəmində türklər ön plana çıxmağa başladı. “Farsların Abbasi xilafət sarayından kənara çəkilmələrindən və türklərin iş başına gəlmələrindən sonra ərəblərin oturduqları bölgələrdə şüubiyənin fəaliyəti zəifləmişdi. Ancaq farsların qalabalıq olduğu Xorasanda özəlliklə Tahirilər (821-873), Səffarilər (867-900), Samanilər (875-999) dönəmində hökmranlıq edən farslar bu hərəkəti kəndi gücləri ilə canlı tutmuşdular.”[21] 

Ərəblər cahiliyə devirlərində şüur birliyi içində bulunan və milli bir amac üçün çalışan vahid bir millət deyildilər. Onlar qəbilə əsəbiyətinin kəndilərinə öndərlik etdiyi dağınıq qəbilələrdən ibarət idilər. Milliyətləri lehindəki əsəbiyətləri o devirlərdə hələ qəlblərində yer etməmişdi. Çünkü o sırada yaşadıqları bölgədə onlarla qonşuları arasında bunu təhrik edəcək qüvvətli nədənlər mövcud deyildi. Onlarla yarımadaya qonşu fars, rum, həbəş millətləlri arasında savaş nitəliyi daşıyan bəzi toqquşmalar olmuşdu. Ancaq bunlar dünya savaş tarixində önəmli sayılan türlərdən deyildi. Ərəblərin cahiliyə devrindəki qəbilə əsəbiyətlərinin mövcudluğundan dolayı qövmi əsəbiyətləri İslamdan sonra da tamamı ilə yox olmuş deyildi. Ərəb toplumunu bir araya gətirən, onu dağınıq qəbilə düzənindən toplu bir dövlət nizamına soxan İslamiyət gəlincə gətirdiyi düzənin ilkələrinə bağlı olaraq ərəblərdəki əsəbiyət fərddən topluma, qəbilədən millətə daşınmışdır. Köklü bəzi səltənətləri yerlə bir edən, məğlub olan millətlərdən bəzilərinin qəlblərini qalib ərəblərə qarşı öfkə və kinlə dolduran bu əsəbiyət İslami fəthlərdən sonra bariz şəkildə ortaya çıxmışdı. Ona paralel olaraq digər millətlərdəki qövmi əsəbiyət də qızışmış və şüubilik duyquları ərəb olmayanların qəlblərinə sirayət etməyə başlamışdı.[22]  

Şüubiyə gücləndikcə ərəblər də üstünlüklərini bilinc planına daşımağa çalışırdılar. Bu düşüncə savaşları dillərin üstünlüyünə çəkdi. Ərəblər, Allah Quranı ərəbcə endirdiyindən ən üstün dil ərəbcədir deyirdilər. Farslar deyirdilər Allah qızqın olduğu zaman Quranı ərəbcə endirmiş, ona görə Allahın qəzəbli ayətləri Qurandadır. Ancaq Allah daha mərhəmətli olduğu zaman farsca qonuşmuş. Bu anlamda Şüubiyə bir hədis də uydurdu. Buna qarşılıq da ərəblər cənnətin dilinin ərəbcə olacağı ilə ilgili yalan və saxta hədislər uydurdular. Peyqəmbər “Ərşin ətrafındakı mələklər farsca qonuşurlar” demişdir. Ərəbi sevməklə ilgili yüzlərcə hədis uyduruldu. Üç səbəbdən ərəbi sevin! Mən ərəbəm, Quran ərəbcədir, cənnətin dili ərəbcə olacaq. Bu şəkildə qarşılıqlı olaraq yüzlərcə hədis uydurdular. Üstünlüklərini isbat etmək üçün bu saxta hədisləri kütləyə çatdırırdılar. Bu haqda ayrıntılı incələmə İranlı araşdırmaçı tarixçi Nasir Purpirara aiddir. Bu qonuyla ilgili o qaynaqlardan yararlanmaq yaxşı olar. Şafeinin ərəb olması və Hənəfinin ərəb olmaması da dartışmalara qonu oldu. Hənəfinin ərəb olmamasını şüubiyə təqdir edirdi. Şüubiyə Qurandan bir ayətə dayanaraq ərəblərin kafir və münafiq olduqlarını, müsəlman olmadıqlarını və ola bilməyəcəklərini yazırdı. Quranın 9-cu surəsinin 97-ci ayətində “Ərəblər kafir və münafiqdir” deyilməkdədir. Bu ayət şüubiyənin əlində bayraq edilmişdi. Şüubiyə kafir və münafiq olan ərəbləri peyqəmbərin və Allahın düşməni sayırdı. Şüubiyə ərəblərə qarşı savaşını gücləndirmək üçün zənciləri də yanına almağa çalışırdı. Çünkü zəncilər də ərəblər tərəfindən aşağılanır və müsəlman olmaları önəmsənmirdi. Şüubiyənin hədisində “Kim həbəşli bir erkək və ya qadını evinə soxarsa, Allah da onun evinə bərəkət soxar” Ərəb isə, zəncinin aşağılanması ilə ilgili hədislər uydururdu. Həm Şüubiyənin, həm də ərəblərin uydurduğu bu hədislər günümüzə qədər öz varlığını və etkisini sürdürməkdədir. Ortalıqda gah ərəb, gah da fars kimi müsəlman olmaq istəyən türklər isə, hər iki tərəfdən sömürülmüşdür. Farsların oluşdurduqları şüubiyə hərəkəti iki yöndə davam edirdi. Şüubun (şöbələrin) və qəbilələrin Quranda bərabərliyi vurqulanırdı.[23] Bu mərhələ şüubiyə həyatında “əhli-təsviyə” (müsavat əhli) adlanır. Ancaq daha sonra şüubiyəçilik başlar. İkinci dəstə ərəb irqçiliyinə qarşı aşırı fars irqçiliyi oluşdurdu. Əcəmin ərəbə üstün olduğuna inandılar. Daha sonrakı dönəmlərdə “əhli-təsviyə” də şüubiyənin içində yer aldı. Şüubiyə öz inkişafı sürəsincə kültürəl və ədəbi cərəyanlar oluşdurdu. Şüubiyə sözü açıqca ərəb düşmənliyi çağrışdıran bir qavrama dönüşdü.[24] Şüubiyənin dini yorumları mütləq ərəb düşmənliyi üzərinə qurulmuşdur. Şüubiyəyə görə ərəblər ən aşağı millətdir. Şüubiyə ərəb kültürünə qarşı əski Sasani mədəniyətini canlandırmağa başladı. Maninin təlimlərini gündəmə gətirdi. Bir sürü saxta qaynaqlar da oluşdurdu.

Araşdırmaçılar isbat edirlər ki, tarixdə İbni-Nədim adında şəxs olmamış. Bunu Şüubiyə uydurmuş və İbni-Nədim adına “Əlfihrist” kimi əsərlər yazmışlar. Əlfihrist əski Sasani mədəniyətini canladırma kitablarıdır. Ayrıca “Şahnamə”ni Şüubiyə öncə nəsr halında yazmış. Nəzmə dönüşməsi üçün Dəqiqini işə almışlar. Dəqiqi bir Qəznəvi türk əsgəri tərəfindən öldürüldükdən sonra Firdovsini tapmışlar. Şüubiyə tərəfindən hazırlanan nəsr əsəri Firdovsi tərəfindən nəzmə çəkilmişdir. Buna qarşılıq Samani dövləti ilə ilişkidə bulunan Şüubiyə Firdovsini ödülləndirirdi. Lakin Samani dövlətinin devrilməsi və Sultan Mahmud tərəfindən şüubiyə örügütü fəaliyətinin durdurlması “Şahnamə”nin yazılma işində axsaqlıq oluşdurar.[25] Şüubiyənin fikri və təşkilati həyatı sonraki dönəmlərdə davam etmişdir. Şüubiyə bir məzhəbdən ibarət olmamışdır. Bütün məzhəblərdə fars-irani kimliyini altdan-altdan, ya da açıqca yürütmüşdür. İsmailiyə ən önəmli şüubiyə hərəkəti olmuşdur. Açıqca fars milliyətçiliyi etmişlər. Şüubiyənin amacı əski Sasani coğrafiyasını içində barındıracaq olan bir dövlət qurmaq idi. Ən açıq fəlsəfi etkinlikləri “ixvan-üs səfa” cərəyanında olmuşdur. İxvan-üs Səfa öz risalələrində fars irqinin üstün olduğunu savunurdu.[26] Şüubiyənin oluşdurduğu zəngin estetik və dini ədəbiyat fars olmayan bir çox fikir adamlarını da öz etkisi altına almışdır. İbni-Xəldun ulusları iqtisadi qaynaqlarına və çalışmalarına görə sinifləndirir. Şəhər həyatını birinci sırada yerləşdirir və bunu farslara məxsus bilir. Sonra tarımla uğraşan millətlər gəlir ki, kiçik uyqun yerlərdə səpələnmişlər. Daha sonra heyvançılıqla uğraşan uluslar gəlir. Bərbərlər, türklər, türkmənlər kimi. Dəvəçiliklə uğraşan uluslar ən sonda gəlir, ərəblər və kürdlər kimi.[27] Ayrıca, dövlət işindən baş çıxarmayan millət varsa, o da ərəblərdir.[28] “Batiniyə” açıqlamalar şüubiyənin fikri fəaliyətlərinin ürünü olmuşdur. İsmaililər də özlərini batiniyə adlandırırdı. İsmaili hərəkəti Şüubiyənin silahlı örgütü idi. Müxaliflərini terorla ortadan qaldırırdı. Həm silahlı, həm də fikri hərəkəti. İsmailiyəni moğollar örgüt olaraq tarixdən silərlər və Ələmut qalası ələ keçirildikdən sonra qaladakı kitabları yandıralar.

Ələmut qalasının işğalından sonra Cüveyni Hülakü Xanın hüzuruna varıb qaladakı kitablara baxması üçün izn istəyir. Hülakü Xan əmr verdi ki, Əlaəddin qalaya getsin və Həsən Səbbahdan bəri 170 il içində birikən ordakı xəzinəni və kitabları kontrol etsin. Şaha uyqun olanlar gətirilsin, qalanları da yaxılsın. Əlaəddin qalaya gedir və nücuma (uzaybiliminə) aid olan kitabları ayırıb gətirir və qalanları da yaxılır. Bu kitabların içində bir də Həsən Səbbah haqqında yazılmış əsər vardı. Bu əsərin özəti “Cahangüşa”nın 3-cü cildində verilmişdir. Rəşidəddin Fəzlullah da “Əl təvarix dər tarixi- İsmailiyə-i Ələmut” (Ələmut İsmailiyəsinin tarixi) kitabında bu haqda bilgi vermişdir.[29] İsmailiyə hərəkəti moğollar tərəfindən silindikdən sonra da Şüubiyənin fikri cərəyanları və siyasi idealı Gîlânın ormanlıqlarında davam etmişdir. 15-ci əsrdə Gîlân hakimi olan Karkiya özünü Sasani soyuna mənsub bilməkdədir. Bu, şüubiyənin ortaya qoyduğu tarix anlayışı və siyasi ideal idi. Şah İsmayılın öyrətməni olan Şəmsəddin Lahici də bir şüubi. Şah İsmayıl Şüubiyə ilkələrinin barındığı ortamda yetişmişdir. Daha sonrakı Şah İsmayıl tətbiqatı tamamən şüubiyənin idealları doğrultusunda olacaq və İran adlı bir ölkə təsis ediləcəkdi. Neo-şüubiyə Pəhləvi dönəmində Səfəvi və Sasani arasındakı 900 illik zaman boşluğunu siyasi fətrət olaraq tanımlar. Yəni iki zaman arasındakı boşluq. Modern şüubiyə, Səfəvi dövlətinin quruluşunu fətrət dönəminin qapanışı olaraq nitələr və Səfəviliyi Sasaniliyin dirilişi olaraq dəyərləndirər. İran İslam Cümhuriyətinin ideoloqları da özlərini modern səfəviyə kimliyi ilə tanımlarlar.

Bir az da Şah İsmayılın yetişdiyi ortama diqqət edəlim. Onun müəllimi kim olmuş, o ortam necə ortammış? Bu haqda ayrıntılı bilgi əldə etmək çətin işdir. Çünkü tarixdə gizlin hədəflər üçün edilən işlər adətən arxalarınca iz buraxmazlar. İsmayıl kimi tarixi bir dövlət adamının müəllimi olan Şəmsəddin Lahici haqqında nədən ayrıntılı bilgi yoxdur? Ya da nədən bu ortamda İsmayıldan daha böyük olan qardaşı İbrahim və ya digərləri üzərinə durulmamış da İsmayıl üzərinə fikri və maddi sərmayə yatırılmış, onu Allah olaraq görmüşlər? Şeyx Heydərin oğlu İbrahim və digərləri necə oldu, nədən onlardan xəbər yox? Onların haqqında nədən bilgi yox? Ölümləri və həyatları haqda nədən tarix susqundur? Onların hansı əksik yönləri varmış? Qanuna uyqunluq kimi varislik İbrahimin olmurdumu? Çünkü İbrahim yaşca daha böyük və qardaşları Şeyx Əli öldürüldükdən sonra varislik öz-özünə ona devr edilməli idi, ya da digər böyük qardaşlara. İskəndər bəy Türkmən kimi səfəvilərin rəsmi tarixçiləri onu dərviş sifət kimi tanımlayaraq bu sirrə toxunmaqdan oxucunu uzaqlaşdırmaq istəmişlər. Soylu bir ailənin digər çocuqlarından xəbər yoxdur. Nədən Səfəvi soyundan İsmayıldan başqa kimsə qalmamışdır? Bütün bunlar cavabsız suallardır. Bu suallar cavabını taparsa, o dönəmin gizlin qatları da aydınlığa qovuşar. 

15-ci əsrin sonu və 16-cı əsrin əvvəllərində Gîlân iki xanidan tərəfindən yönətilirdi. Fomən, daha sonra Rəşt mərkəzli Biyəpəs xanlığı sünni məzhəb idi. Lahican Mərkəzli Biyəpiş xanlığı şiə idi. Lahican hakimi olan Karkiya özünü Sasani soyundan bilməkdə idi və böyük İranı təsisetmə xəyalları ilə yaşayırdı.

İsmayılın öyrətmənliyini etmiş Şəmsəddin Məhəmməd Gîlâni haqqında qaynaqlarda az bilgi var. Ancaq İsmayılın məzhəbi tərbiyəsində və onun bir şiə olmasında Şəmsəddinin böyük rolu olmuşdur. Ona Lahici və Gîlâni də deyilmişdir. Altı il İsmayılın öyrətmənliyini etmiş, İsmayılın bilincini bu adam şəkilləndirmişdi. Bu üzdən də bu adamın tarixdə sirli və gizli qalması çox suallar doğurur. Kimmiş bu adam? O dönəm şüubiyənin ideolojik təmsilçisimi? Çünkü Səfəviliyin qurumsallaşmasında bu adamın böyük rolu olmuş. Şah İsmayılın oğullarını da eyitmişdir. Tarix kitablarında bir neçə yerdə Lahici haqqında cüzi bilgi verilmişdir.

İsmayıl Gîlânda olduğunda Şəmsəddin Lahicidən ərəbcə və farsca öyrənir.[30] Lahici İsmayıla, yalnızca din dərsləri, farsca və ərəbcə öyrətməmiş, dövlət qurallarını da öyrətmişdir. Bu öyrətimdən amacı nə olmuşdur? Bir çocuğu nədən dövlət adamı kimi eyitmək gərəkirdi? İsmayıl taxta çıxdıqdan sonra Şəmsəddin Lahici imperatorluğun din işlərindən sorumlu şəxs və başbaxan olur. Şah İsmayıl iqtidara gəldikdən sonra Şəmsəddin Lahicini başbaxanlıq görəvinə gətirir.[31] Bir kəlmə Türkçə bilməyən Lahici nəyə güvənərək türk şəhərində dövlət vəzifəsində çalışmağı üstlənmişdir? Üç il bu görəvi tək başına yürütdükdən sonra Məhəmməd Kaşani ilə başbaxanlıq görəvini birlikdə yürüdürlər.[32] Şəmsəddin Lahici Məhəmməd Kaşani ilə bir yerdə Osmanlı elçisini qarşılayırlar.[33] Məhəmməd Lahici haqqında son bilgi onun Şah İsmayılla bir səfərdə bərabər olmasıdır.[34] Sam Mirzənin təzkirəsində onun haqqında yarım yarpaq bilgi var. Daha sonrakı təzkirələrdə verilən bilgilər Sam Mirzənin “Töhfeyi-Sam” əsərindən alınmışdır. Sam Mirzə əsərində Məhəmməd Lahicidən bu məzmunda bir şeir də vermişdir: “Gənclik getdi sənin yolunda, artıq yaşlanmışam mən, sonsuz bəlalarla arxadaş olmuşam”[35] Şəmsəddin Lahici 90 ildən artıq yaşamış və gözəl şeirlər yazmışdır.[36] 90 il yaşamış bir şəxsiyət, Şah İsmayılın düşüncələrinin, siyasi və məzhəbi görüşlərinin gerçək memarı haqqında ancaq bu qədər bilgi var!

Bunlarin dışında bu gizəmli adam haqqında bilgi yoxdur. Pərdə arxasının gizlin qəhrəmanları ortaya çıxmır. Bayındırlı dövlətinin sonlarında Azərbaycanda, Şirazda, İsfahanda bu qədər iç savaşların olması istər istəməz farsları da rahatsız edir, güvənsizlik ortamı oluşdururdu. Bu durumu ortadan qaldırmaq üçün onlar sadəcə seyirci qalmamışlar. Onların da planları olmuş. Səfəviliyin iqtidara gəlməsi və İranın bütünlüyünü təmin edərək əski Sasanı ehtişamını bərqərar etmək farsların altdan-altdan yürüdülən planları idi. İndiki İranı şüubiyə zehniyəti ilə Səfəvilər təsis etmişlər. Fars amili tarixi bir hədəf daşımaqda idi. Bu hədəfi 9-cu əsrin əvvəllərindən etibarən şüubiyə bölgə tarixi üçün bəlli etmişdi. Digər tərəfdən Bayındırlıların bir-birini parçalaması bölgəni rahatsız edir, həyatı yaşanılacaq durumdan çıxarırdı. Ortam şüubiyənin hədəflərinin türk gücü ilə gerçəkləşməsinə çox uyqun idi və öylə də oldu. şüubiyə tarixi hədəfinə Səfəviyə adı ilə qovuşmuş oldu. Səfəvilərdən sonrakı tarixi sürəc qısa Nadir Şah dönəmi istisna olmaqla Şüubiyənin bəlli etdiyi hədəfə görə yürümüşdür. Səfəvilərin arxasınca gələn Qacarlar da şüubiyənin açdığı yolda fədakarlıq göstərmişlər.

Ağaməhəmməd Xan, Qacar dövlətini qurduqdan sonra Ərdəbildən Şah İsmayılın qılıcını Tehrana aparıb belinə taxdı.[37] Səfəvi şiəsi timsalında şüubiyə xidmətçisi olacağını göstərirdi. Bəlkə türklər şüubiyənin oyununa necə gəldiklərinin bilincində olmamışlar. Çünkü türklüyün özünəməxsus din anlayışı olmamışdır. Bu olmayış həm Səlcuqluda, həm Osmanlıda türkülüyü içdən-içə gəmirmişdi. Şüubiyənin açdığı iz iqtidara gəlmək üçün qolaylıq sağladığından iqtidar hirsi adına olsa da, bu yolda yürüməyə təslim olmuşlar. Sonuç olaraq bu gün Şüubiyənin tarixi idealı əsasında gerçəkləşən və İran adlanan geniş bölgədə türk dili, türk kimliyi tarixdən silinmək üzrədir. Şüubiyənin də amacı bu idi: Türksüz və ərəbsiz bir fars ölkəsi qurmaq.

Burada bir az daha şüubiyənin kimliyi üzərinə düşünmək mövzunun anlaşılmasına yardımçı ola bilər. Özü də modern bir şüubi olan və İran İslam Devriminin gerçək ideoloqu sayılan Əli Şəriəti Şüubiyəni bu şəkildə anladar:

·                                                                                            Sasani dövlətini devirən Ömər şüubiyə əfsanəsində Əli ilə qarşı-qarşıya gətirilir. Əli gerçək İslamın təmsilcisi, Ömər isə İblis İslamının təmsilcisidir. Əli övülür, Ömər məhkum edilir.

·                                                                                            Sasanilərin devrilməsində iç etkənləri göz önündə bulundurmazlar, bir impratorluğun yüksəlişi və çöküşü yasalarına diqqət etməzlər. Sasanilərin devrilişində bütün suçları Ömərə yüklərlər.

·                                                                                            Sasani səltənəti ilə müxalif olan imamət deyil, xilafətdir. Bu üzdən də səltənət və imamət arasında uyqunluq var.

·                                                                                            Ömər sünniliyi sasanliyin düşməni və Əli şiəliyi sasaniliyin dostudur.

·                                                                                            Ömərin Sasaniləri məğlub etməsi ilə İslam Sasani ölkəsinə girməmişdir. Hz. Fatimənin Sasani qızı Şəhrbanunun yuxusuna girməsi ilə İslam Sasani ölkəsinə girmişdir. Hələ Sasanilər devrilmədən öncə Əlinin qadını Fatimə Mədain sarayında Yəzdgərdin qızı Şəhrbanunun yuxusuna girmiş, onu İslama dəvət etmiş və İslamın qurallarını yuxuda ona öyrətmişdir.

·                                                                                            Ömər tərəfindən yenilib tarixdən dışlanan Sasanilərin son padşahı Yəzdgərd əfsanəvi şəkildə peyqəmbər tərəfindən tarixə geri gətirilir və peyqəmbərin əhli-beytinə daxil edilir.

·                                                                                            Şüubiyənin Əbubəkirdən daha çox Ömərə nifrət etməsinin də səbəbi budur. Sasaniləri devirən Əbubəkir deyil, Ömərdir. Şüubiyənin Əbubəkiri sevməməsinin səbəblərindən biri də Fədəklə bağlıdır.* Əbubəkir Fədəki qəsb etmiş, Ömər Sasaniləri. Ancaq Fədək olayı ərəb tarixinə aid olduğundan şüubiyəni bir o qədər də ilgiləndirməmişdir.

·                                                  Sasanilərin tək yadigarı olan Yəzdigərdin qızı yuxuda Hz. Fatimənin dəvəti və yardımı ilə müsəlman olur. Müsəlman olduqdan sonra yenə də yuxuda Fatimə onu oğlu Həsənlə deyil, Hüseynlə evləndirmək istəyir. Yuxuda hansı ildə danışdıqları da bəlli deyil. Çünkü nə Hz Fatimə Sasani farscasını bilir, nə Şəhrbanu ərəbcə bilir. Bunlar necə anlaşa bilmişlər? Əsir olaraq Şəhrbanu Mədinəyə aparıldığında Mədinənin bütün cavanları içindən Hüseyni seçir, hətta Hüseyndən daha yaraşıqlı olduğu söylənən Həsənə də könül vermir. Çünkü yuxuda Fatimə onu oğlu Hüseynə istəyibmiş! Çünkü imamlıq Həsən soyundan deyil, Hüseyn soyundan davam etmişdir. Böyləcə imamlıq Sasani və peyqəmbər soyu arasında paylaşılır. İmamlıq bir tərəfdən peyqəmbər soyuna dayanır, bir başqa tərəfdən də fars soyuna.

·                                                  İmamlığın imam Səccad (4-cü imam) tərəfindən 12-ci imama qədər davam etməsi Sasani səltənətinin əbədiyətə qədər, ya da “Mehdi” gələnə qədər davam etməsi anlamındadır. Çünkü “Mehdi”nin qanında Sasani qanı var. Onun da gəlib gəlməyəcəyi, ya da nə zaman gələcəyi bəlli olmadığı üçün Sasani səltənəti qeyb dünyasında davam edəcək. Bu dünyada yaşayan şiə əhli o səltənətin gerçəkləşməsi yolunda çalışmalı, çünkü bu, “Mehdi”nin də diləyidir.

·                                                  Əhli-beytin bütün əxlaqi və üstün özəllikləri peyqəbər və Sasani soyundan qaynaqlanır.

·                                                   Allah qatından qaynaqlanan peyqəmbər ışığı bu yolla əhuraməzda-Sasani ışığı ilə birləşmiş olur. İmamların əbədiyətə qədər davam edəcək iqtidarında Sasaniliyin iqtidarı da bu inancda əbədiləşdirilir.

·                                                  Həm Əlinin Ömər tərəfindən haqqı yeyilmiş və xilafət iqtidarından uzaqlaşdırılmışdır, həm də Sasani dövləti Ömər tərəfindən devrilmişdir. Ömər həm Əliyə zülm etmişdir, həm də Sasanilərə. Ömərə qarşı və dolayısıyla Ömərciliyə qarşı Əlilik və Sasanilik birləşmiş olur. Bu birləşmə duyqusu Mehdinin varlığında davam edir. Mehdi zühur etdiyində həm dədəsi Əlinin, həm də Sasanilərin intiqamını Ömərdən və Ömərcilərdən alacaqdır. Öməri dirildib mühakimə edərək yenidən yaxacaq, Ömərciləri də, yəni sünniləri də qılıcdan keçirəcək.[38]

Şüubiyə bu verilərdən yola çıxaraq Şah İsmayıl adında bir Sasani casusu tərbiyə etmişdir. Çünkü islamşünaslıq uzun ömür tələb edən bir hadisədir. 13 yaşında çocuq İslamı necə tanıya bildi ki, əhalisinin çoxu şafei məzhəbində olan Azərbaycanda şiə inanışını tərcih edə bilsin? Əslində İsmayıl, qızlbaşlığı və ələviliyi yayqınlaşdırmalı idi. Ancaq qızılbaşlıq İsmayılı tərbiyə edənlər üçün uyqun olmadığından şiənin icabları ona öyrədilmiş, şiəni yayqınlaşdırmağı ona tapşırmışdılar. Çünkü qızılbaş kütləsi pərdə arxasında nələrin olub-bitdiyindən xəbərsiz idi və şüubi-şiə əlində qızılbaş kütləsi oyuncaqdan başqa bir şey deyyildi. Amac Əməvilərin devrilişindən sonra Sasani ölkəsini yenidən təsis etmək idi və bu niyyət üçün Şah İsmayıl adında Sasani inanclı biri ortaya atılmışdı.

Anlaşıldığı kimi Sasaniləri devirən Ömər deyil, Əli olsaydı şüubiyənin tarixdə icad etdiyi nifrət Ömərə qarşı deyil, Əliyə qarşı yönələcəkdi. Əliyə qarşı yönəltilmiş olan sevgi də Ömərə, ya da bir başqasına yönələcəkdi. Şüubiyənin 16-cı əsrdə bəlirgin şəxsiyəti Şah İsmayıldır. Şüubiyə Azərbaycandakı soyqırımı öz ilkələri doğrultusunda tarixi bilinci olmayan türk-qızılbaşları qullanaraq gerçəkləşdirmişdi. Siyasi səfəviyət birinci olaraq türk dil birliyini, tarix birliyini və sonra da İslam birliyini parçalamışdı. Səfəvi öncəsi heç bir türk-İslam dövləti insanların və kütlələrin dinini, məzhəbini sorqulamamışdı. Türküstan və Anadolu arasında müsəlman türklərin gəl-getləri üçün heç bir əngəl yox idi. Səfəvilər buna əngəl törətdilər. Şiə olanlardan 12 imam adına 12 il vergi almayacaqlarını bir qural olaraq duyurdular. 600 illik doğal türk birliyi ortadan qaldırıldı. Türkçə pozulmağa və farslaşmağa başladı. Islamda bütün insanlar başda peyqəmbər olmaqla Allahın qulu ikən şüubiyə Səfəviyəsi bir də 12 imam qulu deyə İslam inancına şirk qatdı. İnsanları insanların qulu halına gətirən inancı yayqınlaşdırdılar. Əlinin, Həsənin, Hüseynin qulları olaraq əliqulu, həsənqulu, hüseynqulu kimi insan ləyaqətini və şəxsiyətini aşağılayan adlar yayqınlaşdı. Köləlik çocuğun doğduğu ilk gündən qulağına oxundu. Kimliklərini bilmədikləri adamların qulları olacaqdılar. İslam təlimlərində isə, bu, açıqca şirk sayılmaqdadır. Məhəmmədin bilə, qulu deyə İslamda bir ilkə yoxdur. Çünkü Hz. Məhəmməd özü də Tanrının quludur və qula qul olunmaz.

Şüubiyənin əsas əməllərindən biri tarixi saxtalaşdırmaq olmuşdur. Tarixdə varlıqları olmayan şəxsiyətlər uyduraraq onların adına kitablar yazmışlar. Bunlardan ən önəmlilərindən biri “İbni-Nədim”və guya onun yazdığı “Əlfihrist” əsəridir. İbni-Nədim adlı kimliyi bilinməyən biri Sasani dönəminə aid kitabları saxtalaşdırıb və ya kitablar yazaraq, bunların Sasani dönəminə aid olduğunu qeyd etmişdir.[39] İbni-Nədim və onun “Əlfihrist” adlı kitabı şüubiyənin ən böyük başarılarından biridir.[40] İbni-Nədim haqqında mövcud olan verilərin anlatdığına görə, 10-cu yüzilin sonlarına doğru Bağdadda İbni-Nədim adından biri yaşayırmış və Ərəb dilinin dışında başqa dil bilmirmiş. İbni-Nədim tanış olduğu kitabları fihristləşdirməyə başlamış. Bu günə qədər kimsə bu sualı sormamış ki, İbni-Nədiminin təqdim etdiyi 7530 kitabın müəllifləri kimlər olmuş? Bu qədər kitabların müəllifləri gerçəkdən tarixdə olmuşlarmı? Əlfihristi Fars dilinə tərcümə edən cənab Təcəddüd yazır ki, Bağdad civarına aid olan İbni-Nədimin işarə etdiyi bir sıra kitabların varlıqları təsdiqlənməmişdir. Anlaşılan bəzi müəlliflərin varlıqları sadəcə Əlfihristin içində olmuş və bu əsərin dışında öylə şəxslər həyatda və tarixdə olmamışlar. Ayrıca, Əlfihristin işarə etdiyi millətlərin dini inanışları daha çox röya və yuxuya bənzəməkdədir. Örnəyin Mani haqqında yazdıqları başdan sona qədər gerçək dışıdır və tarixi etibarı yoxdur. Necə olmuş da onun İslami inanışı ilə uyqun gəlməyən bir dini bu qədər övmüşdür?[41] İbni-Nədimlə müqayisədə daha aşağı düzeydə olan bütün tarixi şəxsiyətlərin adı İbni-Xəlkanın əsərində keçmişdir. Həm də bunların çoxu İbni-Nədimlə eyni dönəmdə yaşamışlar. Ancaq nədənsə İbni-Nədim kimi bu qədər araşdırma ilə uğraşan birinin adı İbni-Xəlkanın əsərlərində keçməmişdir. Onun adını çəkənlər də öyləsinə çəkmişlər ki, İbni-Nədimin kimliyi anlaşılmır. Sanki qəsdən onun anlaşılmaz qalması üçün qarmaşıq ortam oluşdurmaq istəmişlər.[42] İbni-Nədim “Əlfihrist”in yazarıdır. Məhəmməd ibni Əbuyəqub, İshaq ibni Məhəmməd ibni İshaq Vəraq olan müəllif “İbni-Nədim” adı ilə ünlənmişdir. Onun haqqında özündən başqa kimsə bilgi verməmişdir. 17 noyabr 990-cı ildə ölmüşdür. Bağdadda olmuş və onu şiəliklə ittiham etmişlər.” Dirnaq içində verdiyimiz bu yazının tarixi yoxdur. Böyük olasılıqla Əhməd paşa moqriziyə aiddir. Moqrizi 1421-ci ildə ölmüşdür. İbni-Nədim şiə olduğunu gizlətmirmiş. Əli və onun torunlarının adı gəldiyində “Əleyissəlam” ifadəsini qullanırmış.[43] Onun məchul qalmasını sünnilərin şiələrə qarşı laqeyd qalması ilə ilgiləndirənlər vardır.[44] “Əlfihrist” giriş bölümünü bir dəfə, iki dəfə, ya da ən az on dəfə oxumaq gərəkir. Oxucu böylə böyük bir işin öhdəsindən gələ biləcək şiə inanclı birini tarixin əsla tanımadığı qənaətinə varacaqdır. Demək olar ki, heç bir nəzər sahibi İbni-Nədim və onun əsərləri haqqında tanıtım içərikli bilgi verməmişdir. Necə ola bilər böylə çalışqan və bu qədər kitabların müəllifi haqqında tarixdə heç bir tutarlı bilgi olmasın?[45]  İbni-Nədimin ölümündən altmış il sonra Xətib Bağdadi mötəbər “Bağdad tarixi” kitabında da ona heç işarə etməmişdir. Heç şübhəsiz ki, “Əlfihrist” bu qədər həcminə və içərdiyi bilgilərə görə araşdırmaçıların əl kitabı olması gərəkirdi. Müəllifin ölümündən iki yüz il sonraya qədər onun adına heç bir qaynaqda rastlanılmır. Bu qədər uzun zaman dilimi içində nədən “Əlfihrist” heç bir araşdırmaçının diqqətini cəlb etməmişdir?[46] İbni-Nədim bütün rəvayətləri məchul şəxslər adından vermişdir. Öz alqılamasının ürünü olaraq bilgi verməmişdir. Rəvayət etdiyi bilgilər üçün uyqun adlar tapmadığında rəvayətçinin yerini boş buraxmışdır.[47] İbni-Nədim daha sonra Fars dili və ədəbiyatı bölümünə girir. Burada İbni-Nədimi yaradanların saxtakarlıqları öz-özünə ifşa edilməyə başlayır. Burada “Əlfihrist”i yazan şüubinin ustalığı da üzə çıxır. İbni-Nədimin daha sonra “Şahnamə”nin məlzəməsi olaraq qullanılan bilgiləri hansı qaynaqdan aldığı bəlli olmur.[48]

Daha sonra mədrəsələşən şüubiyə-şiə fiqhi aşura hadisəsi ilə bağlı da bir sürü yalanlar uydurdu. Əli ilə daha öncəki xəlifələrin düşmən olduqlarını isbatlamaq üçün aşura olayını da təhrif etdilər. Bu təhrif günümüzə qədər davam etməkdədir. Aşura günü Əbutaliboğlu Əlinin, Həsənin və Hüseynin öldürülən evladlarının adını xalqdan gizlədilər. Sadəcə Əlinin iki şəhid oğlunun adını əzbərlətdilər. Hüseyn və Abbas dışında şəhid edilənlərin adlarını xalqa söyləməz oldular. Bir də Həsənin oğlu Qasim və Hüseynin oğlu Əkbər və Əsğər haqqında mərsiyələr söyləndi. Çünkü söyləsəydilər onların yalanları açıqca ifşa olardı. Əli və Həsən necə daha öncəki xəlifələrlə düşmənmişlər ki, oğullarının adlarını Əbubəkir, Ömər, Osman qoymuşlar? Hansı insan düşməninin adını öz evladına ad olaraq seçər? Kərbəlada Əlinin öldürülən oğulları arasında bu adlar var: Hüseyn, Osman, Əbubəkir, Ömər, Cəfər, Abbas, Abdulla. Ayrıca, Həsənin də Əbubəkir adında bir oğlu Kərbəla olayında öldürülür. Hətta Kərbəlada şəhid edilənlərin arasında iki “yəzid” adı da var: Yəzid ibni Səbit və Yəzid ibni Məğfəl. Şah İsmayılı tərbiyə edib yetişdirən şüubiyə üçün bu tarixi gerçəklər lazım deyildi. Lazım olan İsmayıl adında karizmatik bir gənc vasitəsi ilə fars-şiə irqçiliyinin Azərbaycanda kök salması idi. Tarixi gerçəklərin bilinməsi onların bütün yalanlarını ifşa edə bilərdi. “Yəzidə lənət”, “Ömrə lənət” kimi söyləmlərdə “hansı Yəzidə və hansı Ömrə lənət?” sorusu ortaya çıxmasın deyə, bu adların Əli soyundan olduğunu xalqa açıqlamadılar. Hələ də məhərrəmlik törənlərində açıqlamazlar. Sanki Əlinin bu adlarda evladları və nəvələri yoxmuş! Böyləcə nifrət və kin Şah İsmayıl tərəfindən bayındırlı türk yurdunda öyləsinə kök salacaqdı ki, daha sonrakı dönəmlərdə köksü nifrət və kinlə dolub daşan xəstə bireylər və dolayısıyla düşüncəsini bilimə, İslama və həqiqətə qapataraq fars şiə-irqçiliyinin əlində oyuncaq olan bir toplum yetişəcəkdi. Şah İsmayıl dönəmində yasaqlanan ədəbi qaynaqlardan biri də Mövlana Cəlaləddin Ruminin əsərləri olmuşdur. Üç səbəb üzündən Mövlananın əsərləri yasaqlanmışdır:

1- Sünni olduğu üçün.

2- Məsnəvisində Hz. Öməri övmüş, özünü Ömərə, Şəmsi-Təbrizini də Hz. Mustafaya bənzədərək demişdir:

“Ey mənə sən Mustafa, mən də Ömər,

Xidmətin çin bağlar oldum da kəmər”*

3- “Məsnəvi”sində qüllati-şiənin “aşura” günündəki əməllərini tənqid etdiyi üçün. Mövlana Məsnəvinin 6-cı dəftərində bir hekayə anladar. Bir şair aşura günü Antakiyadan keçərkən insanların sürülər şəklində ağlayıb-sıtqadıqlarını görər. Kimin öldüyünü sorduğunda ona Əlioğlu Hüseynin bu gün öldürüldüyünü söylərlər. Şair şaşaraq onlara “bu ki, çox uzun zaman öncənin olayıdır, siz indimi eşitmisiniz?” söylər və deyər: Siz Hüseynə ağlamayın, öz halınıza ağlayın. Hüseyn ağlanası biri olmamışdır. Öz inancı yolunda bədən zindanından qurtulmuşdur. Dərin cəhalət yuxusundasınız, oyanın!**

İslam tarixində ən böyük şəxsiyətlərdən biri Hz. Ömər olmuşdur. Hz. Əli çocuqluğundan Hz. Peyqəmbərin yanında böyüdüyündən onun böyük insan oluşu doğaldır. Amma Ömər ən yobaz, ən saldırqan, ən aqressiv və qaba bədəvi ərəb idi. Peyqəmbəri bilə, öldürmək istəmişdi. Eyitimin amacı böylə birini eyitmək olmalıdır. İslam böylə birini eyitərək ölkələrin fatehi və ilk çağ müslümanlarının əxlaq öndəri yapmışdır. Eyitim yəni bu. Böyüklük də yəni bu. Ömər İslamın möcüzələrindən biridir. Hədəfi bəlli olmayan, İslam öncəsi törələrin və batil inancların əlində oyuncaq olan Öməri İslam eyitdi və tarixi bir şəxsiyətə dönüşdürdü. Hz. Ömər, Sasani-Pers imperatorluğunu devirmişdir. O dönəmdə də devrilmiş Sasanilərin pers təbəələri Öməri sevməz olmuşdular. Bunu anlamaq da mümkündür, çünkü Ömər onların dövlətlərini devirdi. Bu nədənlə Firuz Əbulolo, Hz. Öməri öldürdü. Daha sonra şiə-pers məzhəbi Firuz Əbulolo´nun terorist görüşü üzərinə gəlişdi. Şiə-Sasani quruntusu Ömər düşmənliyi üzərində quruldu. Sasani dövlətini Ömər deyil, Əli devirsə idi, bugünkü Ömərə qarşı olan şiə-pers nifrəti Əli´ni hədəf alacaqdı. Əslində heç bir 12 imam möcüzəsi söz qonusu deyildir. Şiə-Sasani quruntusunun Sasani nostaljisinə dayanaraq Ömər düşmənliyi yapması söz qonusudur. Bu amaç doğrultusunda Şah İsmail adlı Sasani casusu çıldırmış qızılbaşları Sasani nostaljisi yolunda qullanmışdır. Son 500 ildə tarixi İran mühitində İslam tarixi ilə ilgili yapılan bütün quramlar (teorilər) şiə-Sasani inanışı üzərinə hazırlanmışdır. Türklərin ağlını son 500 ildə bu yaxlaşımla çalmışlar. Arada Nadir Şah bu sorunu çözmək istəsə də, onun terror edilməsi dolayısı ilə bu iş yarım qalmışdır. Amma İranda yaşayan Türklərin İslam tarixi ilə ilgili doğruları bilməsi gərəkir. Ulusal oyanış dediyimiz olay bütün uluslarda dini doğrular üzərinə yenidən yaxlaşımlarla başlamışdır. Almanya, Fransa, Finlandya və ... örnəklərində olduğu kimi. Nədən bizim xalqımız “Ömər´ə lənət!” söyləməkdən zövq alır? Nədən aşura namazında sürəkli “Allah Ömər´ə lənet eyləsin!” deyilir? Bizim Türk ulusu olaraq Ömər´lə nə sorunumuz var? Nədən Əbubəkir´dən, Osman´dan daha çox Ömər´ə nifrət edilməkdədir? Bu, Ömər´in Sasani ölkəsini fəth etməsindən dolayı deyilmi? Gerçəkdən Ömər və Əli düşmənmi olmuşlar? Gerçəkdən Ömər Əli´nin eşi və peyqəmbərin qızı Hz. Fatimə´ni gəbə ikən dövərək öldürmüş mü? Ömər´lə bizim sorunumuz nə? Ömər bizə və İslam´a nə kötülük etmiş? İslamı dünyaya yayan Ömər olmamış mı? Müsəlman isək, nədən Ömər´i sevməz olmuşuq? Səfəvilərin içimizə doldurduğu bu qədər nifrətlə biz insan ola bilərikmi?

Bütün bu gəlişmələr isə Sasaniliyin Səfəvi adı ilə yenidən dirilişinə xidmət etməkdə idi.

Yeni “İran”ın nütfəsi Səfəvilər zamanında bağlandı. Səfəvilər dönəmində (1501-1722) Sasanilərdən sonra paramparça olan ölkə 900 ildən sonra bütünləşdi. Bu illər ərzində isna-əşəri şiəsi ölkənin rəsmi məzhəbinə dönüşdürüldü. İran-Avropa ilişkiləri də yeni mərhələyə girdi.[49]

Pəhləvilər dönəmində şüubiyə

Farslar ərəblərin təhqirləri altında əzilirdi. Bunun sonucu olaraq ərəblərə qarşı fikri və mənəvi savaşa başladılar. Digər qövmlər kimi ərəblər farsları məvali adlandırırdı. Onları hökümət işlərində çalışmağa layiq bilmirdilər. Ərəb irqçiliyinə qarşı çıxanlar Quran ayətlərinə dayanaraq məntiq arayırdılar. Quranda Hücərat surəsinin 13-cü ayətində qövmlərin eşit olduqları söylənməkdədir. Ancaq bu da bir sonuca varmadığında ərəblərə qarşı yeni bilgilər və yeni fars dünyagörüşü oluşdurmağa başladılar. Əski fars tarixini canlandıraraq farslarda iftixar duyqusu oluşdurmağa çalışdılar. Bu çalışmaların ən bariz örnəyi Şahnamə əsəridir. Xurəymi, Nəsəvi və Təxaristani kimi şüubi şairlər ortaya çıxdı. “Əxbar-ul fərs” (Fars xəbərləri) kimi kitablar şüubiyənin əsərləridir. Farsların hərbi və savaşsal olaraq örgütlənmələri də şüubi düşüncənin ətrafında gerçəkləşdi. Bu düşüncə farsların ürəyində üsyan toxumları əkərək onlara üsyana hazırladı. Hərbi və siyasi üsyanların bəzən dini tərəfi də olurdu. Çünkü dinin hər tür siyasi, sosial və hökümət işlərini etkilədiyi bir toplumda dindən yararlanmaq da kəndliyindən məşru olaraq bilinər. Böylə bir toplumda dindən siyasi, sosial hədəflər üçün yararlanmaqdan daha faydalı bir şey ola bilməz. Bu üzdən də şüubi görüşə dayanaraq ilk böyük üsyan Əbumüslim Xorasani tərəfindən ortaya çıxdı. Əbumüslim Xorasani din adı ilə ortaya çıxsa da, İslam Dünyasında siyasi sosial etkilər doğurdu.[50] Əbumüslim Xorasaninin arxasınca şüubi mehvərli tahiriyan dövləti quruldu.[51]

Ərəblərin öz irqlərini qutsayıb digər qövmləri aşağılamaları, farsları çox rahatsız etmişdi. Buna təpki olaraq İslam peyqəmbəri və digər İslam böyükləri tərəfindən hədislər uydurmağa başladılar. Həm panərəbizm, həm də panfarsizm eyni ideoloji silahı qullanmağa başladılar. Şüubiyə basqı altında olduğundan bu basqını azaltmaq üçün daha çox hədis uydururdu. Zərdüşt, zərdüştilik, əski padşahlar, epik ədəbiyat haqqında bir çox saxta qaynaqlar oluşdurdular. Ərəblər də bu yöndə saxta hədislər uydurdular.[52] Şüubiyə Sasanilərin ərəblər tərəfindən yenildiyini heç vaxt qəbul etmədi. Şüubiyənin nasionalist cinahı Sasanilərin məğlubiyətini Əhuraməzdanın qəzəbi olaraq yorumladı. İslam təqdim olunur və Sasani şahı onu qəbul etmir. Bunun üzərinə Əhuraməzadə sinirlənir.[53]

Əməvilərə qarşı ortaya çıxan şüubiyə hərəkəti çox geniş qapsamlı və təsirli ideoloji hərəkət idi. Panərəbizm qarşısında panfarsizmi bayraq etmişdi. Birinci Pəhləvi zamanındakı panfarsizm və aşırı milliyətçilik istər-istəməz şüubiyəni xatırladırdı. Pəhləvilər dönəmindəki ədəbi, kültürəl, tarixi milliyətçilik şüubiyənin daha modern şəkildə uyqulanan planları idi.[54] Şüubiyənin önəmli işlərindən biri də tərcümə idi. İslam öncəsi fars kültüründə və Sasanilərdə mövcud siyasi, elmi, tarixi, gülməcə (lətifə) kimi nə vardısa ərəb dilinə tərcümə etdilər.Tərcümə hərəkətinin başında duran İbni-Müqəffə olmuşdur. İbni-Müqəffə bilirdi ki, bir millətin tarixdən silinməsi onun iqtisadi-siyasi qurumlarının çöküşü ilə mümkün olmaz. Bir millətin yox oluşu əski dəyərlərinin, əxlaq anlayışın, özəlliklə dilinin təxrib edilməsi ilə həyata keçər. İbni-Müqəffənin bu tərcümələrdən amacı həm fars olmayan başqa müsəlmanları əski fars tarixi ilə tanış etmək, həm də farsların tarixi bilincini güncəlləmək idi. Şüubiyə hərəkəti elmi və kültürəl olaraq iki cəbhədən İslama saldırmağa başladı. Bu geniş hərəkətin bir bir bölümü tərcümə işi ilə məşğul oldu. Digər bölüm isə İslam elmlərini öyrənməklə uğraşdı. Ədəbi fəaliyətlərinin tərsinə olaraq elmi və kültürəl fəaliyətləri çox mürəkkəb, zərif və məxfi idi. Bir ərəb yazarı şüubiyənin gizlin elmi fəaliyətini İslam öncəsi fars kültürünü İslam şəklində yenidən canlandırmaq olaraq yorumlamışdır.[55] İbni-Müqəffənin tərcümələri, Tarixi-Təbəri, Tarixi-Məsudi, Uyun-ul əxbar kimi kitablar şüubiyənin əsərləri olmuşdur.[56] 

Şüubiyənin siyasi fəaliyətləri Sasaniləri qutsamaq, onları hər açıdan yüksəltmək olmuşdur. Sasani şahları qəhrəmanlar və adil olaraq sunulmuşdur. Şüubiyənin siyasi-ideoloji fəaliyəti Ənuşirəvan dönəmindən başlar. Bu tarixi dönəmi seçmələrinin səbəbi məlumdur: Çünkü İslam tarixi tam olaraq Ənuşirəvanın zamanından başlar. İslam peyqəmbərinin doğumu da tam bu dönəm tarixə aiddir.[57] Şüubiyə öz görüşlərini ədəbi, siyasi və elmi-kültürəl olaraq üç cəbhədə sürdürmüşdür. Birinci Pəhləvi dönəmində şüubiyənin bu planları on bir sahədə öz fəaliyət etkisini davam etdirmişdi. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir: 1- Farsın ərəbdən və türkdən üstün olmasını önə çıxarmaq. 2- Ərəbi aşağılamaq. 3- Əcəm (fars) böyükləri ilə fəxr eyləmək. 4- Əski tarixlə qürur duymaq. 5- Gerçək fars kimliyinə dönüş şüarlarını toplumun içində yaymaq. 6- Ərəbə və ərəbiliyə, türkə və türklüyə qarşı nifrət duyqusu oluşdurmaq. 7- İslam ərəbi ilə açıq və gizlin savaş. 8- Ərəbçiliyə və türklüyə qarşı və ərəb-türk öldürməyə uyqun zəmin oluşdurmaq. 9- Ərəbsiz İslam anlayışını doğurmaq. 10- Fars dilini, kültürünü, musiqi və gələnəyini canlandırmaq. 11- Ərəb xilafətini farsizə etmək.

Şüubiyə fəaliyət fəaliyətləri bu sahələrdə də çox yayqın olmuşdur:

1-     Tarix. Tarixi öz milli-siyasi amacları yolunda saxtalaşdıraraq bəzi görüşləri üçün tarixi qaynaq oluşdurmuşlar. Tarixdə olmayanı varmış kimi göstərmişlər. Özəlliklə Sasanilər dönəmini yüksəldərək tarix bilinci oluşdurmağa çalışmışlar.

2-     Təfsir. Quran ayətlərini şüubiyənin görüşlərinə və milli-siyasi hədəflərinə görə açıqlamışlar. Quran ayətlərini fars tarixindəki mitolojilərə uyqunlaşdırmaq istəmişlər. Quranda keçən Zülqərneynin Koruş (Kir) olduğunu yaymışlar. Quranda hücərat (49) surəsinin 13-cü ayətini irqi baxımdan təfsir etmişlər.

3-     Ədəbiyat. İslam təsəvvüfündə fars dəyərlərini yerləşdirmişlər. Semit cisminə ari irqinin ruhunu təzriq etməyə çalışmışlar. Sasani dönəmində yayqın olan dualizmi təsəvvüf kültürünə soxmuşlar.

4-     Fiqh. Özəlliklə yarqı düzənində İslam hüquq anlayışını qaldıraraq əski fars-Sasani hüquq düzənini canlandırmağa özənmişlər. Ərəb dilini etibarsızlaşdırmağa çalışmışlar. Fars feodal aristokrasisini canlandırmışlar.

“Müsəlmanın yəhudi və xristian qadınlarla evlənməsi caiz, ancaq məcusi ilə evlənməsi caiz deyildi. Bir şüubi “Məcusi qadınla evlənmənin gözəl tərəfləri” adlı bir kitab yazaraq müsəlmanın məcusi ilə evlənməsini caiz bildi.”[58] Şüubiyə Zərdüşt haqqında bəzi hədislər uydurdu. Hz. Peyqəmbər və Əbutaliboğlu Əli dilindən Zərdüşt haqqında xoş sözlər uyduruldu. Bu da Zərdüştü sayqın biri olaraq farslara İslam şəklində tanıtdırmaq idi. Bunlar fars şiə-şüubi tərəfindən uydurularaq imamiyə şiəsinin etiqadına yerləşdirildi. Bu saxta rəvayətləri uydurmanın amacı əski fars inancı ilə peyqəmbər soyu arasında bağlantı qurmaq idi. Bu çalışmaların ürünü olaraq Üçüncü Yəzgərdin Şəhrbanu adında bir qızının olduğunu da uydurdular. Bu saxta rəvayətə görə Şəhrbanu Əlioğlu Hüseynlə evlənməli idi.[59]

     Şüubiyə öz saxtakarlıqlarını Ənuşirəvan dönəminə dayandırmışdı. Peyqəmbərin böylə ədalətli Sasani şahı zamanında doğulduğunu bir fərqlilik olaraq göstərdi. Ənuşirəvanla bağlı böylə bir yalan da uyduruldu: Bir gün Ənuşirəvan dönəmində önəmli bir hadisə oluşdu. Ənuşirəvan minarəyə çıxaraq “əssəlat-un camiə”, yəni ey əhali namaza gəlin” dedi. Əlinin farslarla ilgili ceyran dərisinin üzərinə yazdığı bir məktubun da olduğunu iddia etdilər. Guya Əli ceyran dərisinə yazmış ki, farsların inancına toxunmayın, onlarla xoşgörü ilə davranın.Əlinin bu məktubu XIX əsrdə ortaya çıxdı.[60] Bu məktub Pəhləvilər dönəmində təbliğ edildi, çünkü pəhləvilər Əlinin bu saxta məktubuna dayanaraq Sasani kimliyini canlandırmaq və İranda yaşayan azınlıq zərdüştiləri geniş imkanlara qovuşdurmaq istəyirdilər.

Şüubiyə və Novruz bayramı

     Şüubiyə novruz və bu kimi günlər üzərinə də ideolojik və duyqusal olaraq yatırım yatırmışdır. Bəzi parçalar “əski qaynaq”ladan tərcümə edərək novruz günü və törəni ilə ilgili mətnləşdirmişlər. Əslində isə bu qaynaqların hamısı saxta və xəyalın ürünüdür. Sasanilərdə “Xuydudos” və “müqəddəs evlilik” adında guya bir törən varmış. Bu evlilik Sasanilər dönəmində dini rüknlərdən (ilkələrdən) biri sayılırmış. Bu evliliyi qutsamaq üçün ilkini Əhuraməzdanın və Zərdüştün yapdığını uydurmuşlar.[61] Şiə-şüubiyənin altıncı imamı sayılan Cəfər Sadiqə dayanaraq bu rəvayətləri şiənin “mötəbər” hədis kitabı sayılan “Kafi”yə yerləşdirmişlər. Fars tarixi ilə bağlı olaraq Müəlla ibni Xonəysin rəvayətlərinin hamısı saxtadır, qaynaqsızdır, ancaq şiə-şüubiə əhli buna inanar... “Rəvayətlərdə Salmanın əcəmliyi üzərinə çox durulmuşdur. Guya Novruzun önəmini, mənəvi dərinliyini və sirlərini imamlara anladan Salman Farsi olmuşdur. İmamlar Novruz bayramında Sasani şahları kimi səhabiləri ilə görüşür və onların hədiyələrini qəbul edirdilər. Ancaq imamların ərəb olan səhabiləri bunun nə olduğunu anlaya bilmirdilər.” Novruz əski fars kimliyinin bir parçası olmuş. Sasanilər dönəmində sinfi və rəiyətpərvər özəlliyə sahib imiş. Ərəblərin Sasaniləri devirməsi ilə öncə Öməri-Əməvi panərəbizm tərəfindən məhkum edildi. Öylə ki, müsəlman olan və olmayan farslar Novruz törənini keçirmələri üçün cəziyə və cəza ödəməli olurdular.[62] Hüccac ibni Yusif müsələman farslardan Novruz günündə bac alır və adını da Novruz hədiyəsi qoyurdu.Bu durum Ömər ibni Abduləziz zamanına qədər davam etdi.[63]

Şüubiyənin qələbəsindən və ərəb xilafətinə nüfuzundan sonra Novruz bayramı Sasani dönəmində olduğu kimi davam etdi. Fars aristokratları Yahya ibni Xalid Bərməkidən Novruzu Sasani təqvimi ilə uyqunlaşdırmasını istədilər. Xalid Bərməki bunu qəbul etdi, ancaq siyasi ərəb rəqibləri onu məcusi olmaqla müttəhim etdilər. O da qorxaraq bu işdən vaz keçdi.[64] Novruz ərəb təqvimi ilə qutlanırdı. Xəlifə Mütəvəkkil Abbasi Novruzun fars təqvimi ilə keçirilməsini istədi. Guya xəlifənin böylə qərar verməsi şüubiyənin xilafətdəki etkisi sonucu olmuşdur. Çünkü Bəlazəri bu olaya öz gözləri ilə tanıq olmuşdur. Bəlazəri deyyir ki, Mütəvəkkil, İbrahim ibni Abbasa əmr etdi ki, bütün ölkələrə məktub yazsın və Novruz bayramının bundan sonra bir ay geri çəkiləcəyini duyursun ki, Ərdəşir Babəkanın Novruz törənləri ilə uyumlu olsun.Abbasi xəlifələri, özəlliklə Məmun Novruz bayramında fars aristokratlarından hədiyələr alırdı. Böyləcə fars aristokratlar şahlıq novruzunu xilafət sarayında qutlar oldular.[65] Bundan sonra Novruz ərəb xilafətində yayılmağa başlasa da, ancaq bəzən panərəbistlərin və bəzən şəriət fəqihlərinin sərt qəzəbinə səbəb olurdu. Anlaşılan ikinci qəməri əsrdən başlayaraq dördüncü əsrə qədər farslar açıqca Novruz bayramı törəni keçirirmiş, təbriklərini yazılı olaraq bir-birlərinin qapı-divarlarına asırmışlar.[66]

     Şiə-şüubiyənin rəvayət etdiyi iddialara baxmayaraq imamlar farsları Novruz bayramı dolayısıyla qəbul edəcək durumda olmamışlar. Ancaq şüubiyənin rəvayət etdiyi iddialara görə imamlar Novruz bayramını tövhidin süzgəcindən keçirərək qutsayıb mənəviyatla doldurmuşlar.[67] Abbasi ərəb panərəbizmi şayiə yayaraq ələvilərin Novruzu sevmədiklərini yaydı. Bir ərəb rəvayətində yazılır: Mənsur Abbasi iqtidarda etkili olan farsları məmnun etmək üçün novruz törəni keçirərək imam Musa Kazımı da dəvət etdi. O həzrət söylədi: “Nəbəvi rəvayətləri axtardım, ancaq Novruzla ilgili peyqəmbərin söyləmlərinə rast gəlmədim. Bu, İslamın ortadan qaldırdığı məcusi bir gələnəkdir.”[68]

Səfəvi dövləti bir kökdənçi şüubi dövlət idi. Səfəvilər dönəmində əski şüubi qaynaqlar yeniləndi və yeniləri də əkləndi. Məclisinin “Bəhar-ul ənvar” adlı xurafatla dolu və fars milliyətçiliyini qutsayan əsərinin bir bölümü də “Novruz hədisləri” adlanır. Məclisinin nəql etdiyi bu saxta şüubi hədislərindən bir neçəsinə baxalım: “Bu rəvayət Müəlla ibni Xonəysin “Müvəssəq kitab”ında nəql edilmişdir. Müəlla təsadüfən Novruz günündə imam Cəfər Sadiqin hüzuruna varır. İmam ondan bu gün haqda bilgisinin olub olmadığını sorur. Müəlla bu haqda bilgili olarsa sevinəcəyini deyir. İmam Cəfər Sadiq deyir ki, Novruz Tanrının insanla əzəli əhdi-peyman bağladığı gündür. Novruz günəşin ilk doğduğu gündür. Bu gündə peyqəmbərin həyatında çox olaylar olmuş. Bu gündə Mehdi dəccala qalib gələcək. Bu gün imamlara xas olan bir gündür ki, farslar onu qorumuşlar. Ancaq siz ərəblər bu günün önəmini yox etməyə çalışmışsınız.[69] Şiə-şüubiyənin bir başqa fiqhi qaynağı Şeyx Abbas Quminin “Məfatih-ul cinan” əsəridir. Yazır: “Cəfər Sadiq, Müəlla ibni Xonəysə dedi ki, Novruz gəldiyində qusl et və təzə paltar geyin. O gün oruc tut. Ayrıca dörd rükət novruz namazı qıl.”[70] Müəlla ibni Xonəys kimdir, Cəfər Sadiq bunları haradan bilirmiş? Cəfər Sadiqin bu xurafat nəyinə lazımdır? İslamın missionu budurmu? Bu kimi xurafatla doludur Səfəvi dönəmində yazılan “din”i kitablar. Bunların hamısını burada vermənin bir anlamı yoxdur. Bu verilərdən böylə bir nəticə çıxır ki, sanki imamların dünyaya gəliş səbəbləri Sasani gələnəyini yenidən diriltmək olmuşdur.

Novruzla ilgili şiə-şüubiyə rəvayətlərinin ötəsində Nusəyriyyə firqəsində də Novruzun imamlar tərəfindən qutsanması ilə ilgili bilgi mövcuddur.[71] Ayrıca, imamiyə şiəsinin bir çox fiqh qaynaqlarında da imamların Novruzu rəsmən qutsadıqları haqda məlumat vardır. Bu rəvayətlərə dayanaraq şiə fəqihləri Novruzu İslam bayramları cərgəsində yerləşdirmişlər. Bu üzdən də sünnilər imamiyəni Novruza verdiyi aşırı önəmdən dolayı qınamışlar. Sünnilərə görə Novruz məcusi bir bayramdır.[72]

Sasani dövlətinin düşüşündən öncə bir çox dini və kültürəl özəlliklər kimi Novruz ərəb müstəmləkə ölkələrində bilinməkdə idi. Sasani dövlətinin düşüşündən sonra da Novruzla ilgili gələnəklər unudulmadı. İslamdan sonra Novruzla bağlı ilk xəbər İkinci Xəlifə Ömər dönəminə aiddir. Xuzistanın valisi Hörmüzqan İslamı qəbul etmişdi. Dadlı yeyəcəkdən və digər hədiyələrdən oluşan bir novruzluq xonça bağlayaraq Əbutaliboğlu Əliyə göndərdi. Əli bunun nə münasibətlə olduğunu sorduğunda ona dedilər ki, bu, Novruz hədiyəsidir. Əli onlara “külli yovmin Niruzana”, yəni hər gününüz Novruz olsun”- dedi.[73] Şiə-şüubi qaynaqlarında Novruzun qutsanması ilə ilgili gələnəklərin biri də Əlinin bu gündə peyqəmbərə “varis!” (G.G) olaraq təyin edilməsidir. Şiə və şüubiyənin önəmsədiyi Qədiri-Xum 10-cu hicrət ili mart ayının 20-nə təsadüf edir. Ayrıca, rəvayət edilir ki, 659-cu ildə Osmandan sonra Əlinin xilafətə gəlməsi də 20 marta təsadüf edir. Bunlar da Novruz gününə eşit rəvayətlərdir.[74] Bu rəvayətlərin qaynağı əsasən Səfəvi dönəminə, Məclisinin əsərlərinə dayanmaqdadır. Səfəvi dönəminə aid şüubi qaynaqlar, sanki Allahın özü kimi yaradılış haqqında bilgi vermişlər. Məclisinin yazdığında görə “Adəm də Novruz günündə yaradılmışdır.”[75] Ancaq bu haqda din kitablarının heç birində bilgi yoxdur. “Dünya Novruz günündə yaradılmış, Hz. İbrahim bu gündə bütləri qırmış, Musa bu gündə İsrail oğullarını əsarətdən qurtarmış, Hz. Məhəmməd Novruz günündə peyqəmbərliyə yüksəlmiş.”[76] Mehdinin də Novruz günündə zühuru edəcəyi şiə-şüubi qaynaqlarında yazılmışdır. “Cəfər Sadiq söyləmişdir ki, Novruz, Mehdinin zühur edəcəyi gündür. əhli-beyt və Tanrı Mehdinin dəccal üzərinə zəfərini sağlayacaq. Bu gündə Mehdi dəccalı Kufədə bağlayıb döyəcək. Heç bir gün bizim duamız olmadan Novruz ola bilməz. Çünkü Novruz farsların qoruduğu əhli-beyt günüdür.”[77] Bu rəvayətlər Novruzu, yalnızca farsların gözündə önəmli etmədi. Həm də Novruzun dini özəllik qazanmasına səbəb oldu ki, şiə-şüubiyənin də amacı bu idi.

Diqqət etmək gərəkir ki, nə peyqəmbərin bisəti, nə vəfatı, nə Əlinin xəlifə oluşu, nə də Qədiri-Xum məsələsinin heç biri Novruza təsadüf etməmişdir. Farslar bütün bunları hiylə ilə təşkil etmişlər. Sasani gələnəklərinə İslami rəng qazandırmağa çalışmışlar. Bu yolla da Abbasi xilafəti dönəmində Novruz farsların ən önəmli bayramlarına dönüşdü. Məcusilərə aid olan gələnəklərin yox edilməyə məhkum olduğu bir dönəmdə farslar saxta hədislər uyduraraq əski Sasani gələnəklərini canlandırmağa çalışdılar. Səfəvilər zamanında bu saxta hədislər üzərinə daha da geniş ideoloji və təbliğat yatırımı yatırıldı. Bu gün də davam etməkdədir.[78] Bütün bu əfsanələr şüubiyənin digər əsəri olan Şahnamədə də açıqlanmışdır. İlk şah olan Kiyumərs Novruzda başına tac qoymuşdur və digər bu kimi tarixi dayanağı olmayan dastanlar.

İslamdan sonra qurulan fars dövlətlərində Novruz bayramına çox önəm verilmişdir. Şüubiyə fars dövlətçiliyinin gələnəyini sürdürən Səfəvilər və Qacarlarda da bu şüubi gələnək davam etdirilmişdir. Şüubi dövlətləri olan Səfəvi və Qacar dönəmlərində fars-Sasani nostalgiyasına dayanaraq keçirilən novruzlar heç bir türk dövlətində daha öncə mövcud olmamışdır. “Novruz bayramı Səfəvilər dönəmində İsfahanda dövlət qatılımı ilə keçirilirdi. Birinci Şah Abbasın əyləncələrindən biri də Novruz günlərində yumurta toqquşdurması oynamaq idi. Novruz günlərində Səfəvi şahlarının əmrləri üzərinə İsfahan çılçıraq olaraq bəzənirdi. Şah öz çevrəsi və qadınları ilə gecə gəzintisinə çıxırdı.”[79] Qacarlar dönəmində də şüubi yöntəm hər sahədə, o cümlədən Novruz qonusunda da uyqulanırdı. “Bayram törənləri Qacar sarayında qutlanırdı. Ölkənin əyanları bu gün sarayda hazır bulunurdu. Tehranın da imam cüməsi digər mollalarla bir yerdə şahın kənarında öz yerlərini alırdılar.”[80]

Novruz bir çox xalqlarda, o cümlədən türklərdə, kürdlər də vədigər xalqlarda da olmuşdur. Doğanın dəyişimi və torpağın canlanması ilə istər-istəməz insanlarda mutluluq duyqusu oluşmuşdur. Ancaq şiə-şüubiyə qaynaqlarında Novruz fars milliyətçiliyi ideologiyasının bir parçası olmuşdur.

21.03. 2013

---

[1] Petruşevski “İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 41, 42, 43.

[2] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 37.

[3] Petruşevski “İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 41, 42, 43.

[4] İgnac Goldziher “İranda İslam”

[5] İslam Milletleri ve Devirleri Tarihi, s. 4; Ferec-ul islam, s. 10; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 27.

[6] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 28.

[7] İslam tarihi, 1, 52; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 29.

[8] Əl- Mukaddime, s. 128, 129; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 29-30.

[9] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 31.

[10] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 85.

[11] Mustafa Kılıçlı, Tarix-ul islami-s siyasi, I, 265, 354; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 41.

[12] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 161.

[13] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 82.

[14] Barthold, w, “İslam Medeniyeti Tarihi” Ankara, 1963 s. 99.

[15] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 32.

[16] Barthold, w, “İslam Medeniyeti Tarihi” Ankara, 1963 s. 99.

[17] Yaqubi, Tarih, I, 215, 225; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 32.

[18] De Lacy O´leary “İslam Düşüncəesi ve tarihteki yeri” Çeviren Hüseyn Yurdaydın-yaşar Kutluay, İlahiyat Fak. Yayınları, Ankara 1971 s. 48.

[19] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 33.

[20] Barthold, w, “İslam Medeniyeti Tarihi” Ankara, 1963 s99, De Lacy O´leary “İslam Düşüncəesi ve tarihteki yeri” s. 69-70.

[21] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 83.

[22] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 80.

[23] 49-cu surə 13-cü ayət.

[24] Hüseynəli Mümtəhen, Şüubiyə hərəkəti və onun siyasi-ictimai nəticələri, tarixi araşdırmalar, 1353 (h.ş), xordad və tir ayı, s. 188.

[25] Nasir Purpirar, Keçmişə körpü, İkinci kitab, İslamın yüksəlişi, birinci bölüm, Karəng nəşriyyatı, Tehran, 1380 (h.ş) s. 145-229.

[26] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 198.

[27] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 728.

[28] Eyni qaynaq s. 739.

[29] Əlaəddin Ətaməlik Cuveyni “Tarixi-cahangüşayi Cüveyni” Tehran-2006, dünya-i kitab, s. 43-44.

[30] Zübdət-ül təvarix s. 48, Cahangüşayi xaqan s. 64.  

[31] Təkmilət-ül əxbar s 40.          

[32] Xülasət ül təvarix 1-ci cild s. 84. , Xuldi-bərin s. 125.

[33] Cahangüşayi xaqan s. 225.

[34] Eyni qaynaq s. 363.

[35] Cəvani rəft dər rahe to piire ruzeqarəm mən

    Gereftare bəla vo dərd o ahe bi şemarəm mən.

جوانی رفت در راه تو پیر روزگارم من

     گرفتار بلا و درد و آه  بی شمارم من

[36] الذریعه ج9 ص 542 3000- جی سایی

[37] Səid Nəfisi, İran ictimai və siyasi tarixi, 1-ci cild, s. 510.

* Fədək peyqəmbərin kəndi qızı Fatiməyə verdiyi bir bağ olmuş. Peyqəmbərin vəfatından sonra Əbubəkir “peyqəmbərin mirası olmaz” deyə bu bağı Fatimədən almışdı. İslam alimləri də “peyqəmbərin mirası olmaz” fikri üzərində anlaşmışlar. Hz. Əlinin özünün də bu duruma etiraz etdiyi bilinməməkdədir. Ortada bir haqsızlıq olsaydı, haqdan yana olduğu vurqulanan Hz. Əli səssiz qalmazdı.

[38] Əli Şəriəti “Ələvi şiəsi və Səfəvi şiəsi” علی شریعتی تشیع علوی و تشیع صفوی

[39] Naser Purpirar, “İslamın doğuşu” (Bər amədəne Eslam) ikinci kitab, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci basqı, Karəng yayınları, Tehran- 1380 (2001), s. 156.

[40] Eyni qaynaq, s. 157.

[41] Eyni qaynaq, s. 160.

[42] Eyni qaynaq.

[43] Eyni qaynaq, s. 161.

[44] Eyni qaynaq, s. 162.

[45] Eyni qaynaq, s. 162.

[46] Eyni qaynaq, s. 163.

[47] Eyni qaynaq, s. 181.

[48] Eyni qaynaq, s. 182.

*  Türkçətə çevirən: G.G.

Ey məra to Mostəfa mən çon Omər,

Əz Bəraye xedmətət bəndəm kəmər,

ای مرا تو مصطفی من جون عمر،

از برای خدمتت بندم کمر.

** Pəs əza bər xod konid ey xoftəqan

Zanke bəd mərgist in xabe geran

پس عزا بر خود کنید ای خفتگان

زانکه بد مرگیست این خواب گران.

[49] Melville, Charles, Safavid Persia: The History and Politics of an İslamic Society. I. B. Tauris&Co published in Association with The Centre of Middle Eastern Studies of The university of Cambridge. London. 1996, P. 426.

[50] Zəbihullah Səfa, İran ədəbiyat tarixi, I cild, Qoqnus yayınları, 13-cü yayın, 1374 (h. ş), s. 20-21.

[51] Eyni qaynaq, s. 23.

[52] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 419-420.

[53] Məhmudrza Eftexarzadə, Şüubiyə, nasionalizm İrani, s. 229.

[54] Gözəl sənətlər dərgisi, göstərili və musiqi sənətləri (Nəşriyəye honərhaye ziba, honərhaye nemayeşi və musiqi) 1389 (h.ş), Mohsen Zəmani və Fərhad Nazerzadə Kermani, Birinci Pəhləvi zamanında teatr əsərlərində milliyətçiliyin inikası, (Enekase melli gərai dər ədəbiyate nemayeşiye ruzeqare Oəhləviye əvvəl), s. 28.

[55] Eyni qaynaq, s. 29.

[56] Məlik-üş Şüəra Bahar, Səbk şenasi, I cild, s. 187.

[57] Məhmudrza Eftexarzadə, Şüubiyə, nasionalizm İrani, s. 227.

[58] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 420.

[59] Eyni qaynaq, s. 420-421.

[60] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 421.

[61] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[62] Məfzəl ibni Ömər Cə´fi, Əl-həft uş şərif, hazırlayan Mustafa Qalib, Beyrut 1964, s. 26, 27, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 127, 140; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[63] Əbuhilal əl- Əskər, Kitab-ul əvail, II cild, Dəmeşq-1975, s. 101; Abdullah Mehdixətib, Əməvilərin Xorasan höküməti, tərcümə: Məhmudrza Eftexarzadə, Maarifi-İslami, Tehran-1375 (h.ş); Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[64] Kitab-ul əvail, I cild, s. 391-395; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[65] Kitab-ul əvail, II cild, s. 101-102; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 423.

[66] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 423.

[67] Eyni qaynaq, s. 424.

[68] Eyni qaynaq.

[69] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, 59-cu cild Tehran yayını, s. 91-92, 65-ci cild, Beyrut yayını, s. 143.

[70] Abbas Qumi, Məfatih-ul cinan, V yayın, s. 412.

[71] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 424.

[72] Eyni qaynaq.

[73] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 425.

[74] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, 59-cu cild, Bab “Yovm-ul niruz”, s. 109-120.

[75] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 426.

[76] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, Əmin-ul zərb yayını, XIV kitab, s. 206-209.

[77] İrşad-ul əvam, daş basımı, 1271-Təbriz, III cild, s. 118; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 428.

[78] Eyni qaynaq, s. 436-437.

[79] Seyid Əli Mirniya, Xalq kültürü (Fərhəngi-mərdum) İran folkloru, Parsa nəşriyatı, 1369-Tehran, s. 23.

[80] Eyni qaynaq, s. 36-37.