عاغیل

 
توپلوملارین اوْيانێش سوْنراسێ و اؤنجه‌سی دؤنملری اوْلار. اوْيانێش اؤنجه‌سینه میللت دئمزلر، میللیيت دئيه رلر. میللیيت طبیتین و تاریخین ياراتدێغێ بیر اوْلقۇ، میللت ایسه عقلی اوْيانێشدان سوْنرا عاغلێن ياراتدێغێ کیملیکدیر. شپئنگلئرلیک گیبی فیلوْسوْفلارا گؤره میللیيت و میللت قاوراملارێنێ بیر-بیریندن آيێران سێنێر دا عاغێل عامیلیدیر. میللت کندی بیلینجینه ارمیش اولان میللیيتدیر. بۇنۇ بیلگه‌لر اوْيانێش دؤورۆ اوْلاراق نیته‌لرلر. يعنی توْپلۇمسال عاغلێن سوْرۇن اۆرتیب جاوابلار بۇلماغا چالیشاراق کیتابیزه اولما سوره جی. آوروْپادا عقلی اوْيانێشێن ایکی ائوره‌سی واردێر:
1. 17-جی عصرده راسیوْنالیزم دؤورۆ. راسیوْنالیزم زاتن عاغێلجێلێق دئمکدیر. راسیوْنالیزم تئنیکسل و يا ابزاری عاغلێن حرکتلنمه‌سیدیر. بۇنۇ پوْزیتیویزم اوْلاراق دا آنلايا بیلرسینیز. تئنیک و تکنولوژی اۆرتمه. چاغێمێزدا بۆتۆن ایستفیاده ائتدیگیمیز اینتئرنئت آراجلارێ دا راسیوْنالیزمین اۆرۆنۆدۆر. راسیوْنالیزم عاغلێن کندی دێشێندا وار اوْلانێ اینجه‌لر، کندیسینی اینجله‌مه يئتنه‌يیندن يوْخسۇن.
2. ایکینجی عقلی ائوره غربده اینتئلئکتۇآلیزم آدلانماقدادێر. اینتئلئکتۇالیزم عاغلێن اؤز ایشێغێنا بۆرۆنمه تمايۆلۆدۆر. ذئهنین ایشله يیش شکلینی قوْنۇ ائدینمه‌نین يانێ سێرا وارلێغێن ایدراکێ اۆچۆن نظرییه‌لر اۆرَتر. حياتێ ذؤوقلۆ قێلان دا عاغلێن اینتئلئکتۇآل چابالارێدێر. بۆتۆن فیلسوْفلار بۇ آچێدان اینتئلئکتۇال عاغلێن تمثیلچیلری اوْلاراق بیلینیرلر. اینتئلئکتۇآل عاغێلجێلێق دیل- اینسان-وارلێق اۆچگه‌نینده دۆشۆنجه اۆرَتر. اۇلۇسلارین اوْيانێشێندا اینتئلئکتۇآل اوْيانێش چوْخ اؤنملیدیر. چۆنکۆ بیر دیل آنجاق اینتئلئکتۇآل اوْيانێش دؤورلرینده اؤزۆنۆن درین ایمکانلارێنێ اوْرتايا قوْيماغا چالێشار. اینتئلئکتۇآل اوْيانێش بۆتۆن میللتلره مخصۇص بیر پروسئس دئيیلدیر. دوْغرۇدۇ هر میللتده آزلێقدا اوْلان دۆشۆنن بیر قرۇپ اوْلار و گئریده قالان چوْخلۇق ایسه، بۇ آزلێقدا اوْلان قرۇپۇن دۆشۆندۆکلرینی دۆشۆنر. ایشته بۇ آزلێق دئدیگیم، اوْ میللتین اینتئلئکتۇآل آریستوْکراسیسینی اوْلۇشدۇرار. اینتئلئکتۇآل اوْيانێش هر میللته مخصۇص دئيیلدیر. رؤنئسانسدان بری ایسلام شرقینده اینتئلئکتۇال اوْيانێش اوْلمامێشدێر. بۇ اۆزدن ده اوْيانمامێش میللتلر اوْيانمێش میللتلرین اینتئلئکتۇال تجرۆبه‌لرینی ترجۆمه يوْلۇيلا اوْخۇياراق عقلی تجرۆبه و اینتئلئکتۇال اؤلچۆده دۆشۆنمه تجرۆبه‌سی قازانار. رۇسلارێن دا دیققت ائتسه‌نیز ترجۆمه يوْلۇيلا اوْيانێشلارێنێ باشلادێقلارێنێ بيان ائتمیشدیم. رۇس اوْيانێشێندان اؤنجه رۇس ائتنوْسۇ واردێ، لاکین اوْنلارێن دیلی ائتنیک دیل ایدی. عاغلێن مرحله‌لری واردێر. بیلگیيه، فلسفه‌يه، ریياضیياتا، ... گیرمه‌ين دیل عاغلێن گۆزۆگۆسۆ اوْلاماز. معیشت عاغلێ باشقا آشاغێ سَویه‌لی بیر عاغێلدێر. معیشت عاغلێ باخێمێندان اینسان حئيواندان آيرێلان بیر جانلێدێر. لاکین گئنیشله‌ين عاغێل فلسفه‌نین آنا مؤوضۇعلارێندان بیریدیر. فلسفی عاغیل اینسانین بیلینجینی سورقولاییب اوناران عاغیلدیر. فیزیک علمی اۆزرینه نوْبئل اؤدۆلۆ آلمێش پاکیستانلێ عالیم عبدۇالسلام «آرمانها و واقعیتها» آدلی کیتابیندا دئيیر کی، غربین گۆنۆمۆزده ایستیفاده ائتدیگی بیر چوْخ تئکنیک اینیقلابلارێ چین 2000 ایل اؤنجه گئرچکلشدیرمیشدی. لاکین چین عاغلێ راسیوْنال عاغێلدێ، اینتئلئکتوآل درینلیگی یوخدور. يعنی ابزاری و تئکنیلسل آغێلدێر، اوْنۇن اینتئلئکتۇال بوْيۇتۇ اوْوْلمادێغێندان اؤزۆنۆ آيدێنلادا بیلمه‌میش، نظرییه‌لر ایجاد ائده بیلمه‌میشدیر. اینتئلئکتۇال عاغێل غرب مدنیتی‌نین محصۇلۇدۇر. 
اینتئلئکتۇال عاغلێن يانێ سێرا البتته پوْلیتیک عاغێل دا واردێر. مثلن آورۇپادا بۇ قدر سیياسی فلسفه‌لر وارکن بۇنلارێن هئچ بیریسی شرق اؤلکه‌لری‌نین تاریخینده يوْخدۇر. بۇ اۆزدن اؤرنه‌يین رۇس عاغلێ‌نێن اینتئلئکتۇال و پوْلیتیک عاغلێ عئينی آماجا خیدمت ائتسه‌لر ده، فرقلی ساحه‌لردیر. میللتین يازقێسێندا بۇنلار پارالئل اوْلاراق ایره‌لیله‌مه‌لی. آلمانیيادا پوْلیتیک عاغلێن دده‌سی بیسمارک گؤرۆلدۆيۆ کیمی رۇس پوْلیتیک عاغلێ‌نێن دده‌سی بۆيۆک پيوْتر اوْلاراق بیلینر. يا دا تۆرکلرده آتاتۆرک اوْلاراق بیلینر. باشقا میللتلردن ده اؤرنک وئرمک مۆمکۆندۆر. بۇنلارێن اوْنتوْلوْژیک دَيَرلندیریلمه‌سی گؤز اؤنۆنده بۇلۇندۇرۇلاراق بیر سوْنۇج و دارتێشما اوْرتامێ اوْلۇشا بیلر.