yazışma

سوْسیولوْژیده آلمان عاغلێ، فرانسێز آغلێ، اینگیلیس عاغلێ، فین عاغلێ دئيه يايقێن قاوراملار واردێر. بۇلمانێز اۆچۆن میللتلرین اوْيانێش دؤورلرینی اوْخۇمالێسێنێز. اؤرنه‌يین آلمان عاغلێ لۇتئرله باشلار. هر میللتین عاغلێ و تاریخی تجرۆبه بیریکیمی اوْنۇن دیلینده و سوْسیال-ایقتیصادی حياتێندا گؤرۆنر. چۆنکۆ عاغلێن گۆزگۆسۆ دیلدیر. هر میللتین دیلی اوْنۇن تاریخی عاغێل بیریکیمی‌نین گؤسترگه‌سیدیر. مثلن بیر چوْخ گئری قالمێش میللتلر کیمی، بیزیم دیلیمیز ده چؤلدۆر. هئچ بیر عاغێل تجرۆبه‌سی دیلیمیزده گؤرۆنمه‌مکده‌دیر. فارس عاغلێ‌نێن اوْيانێش دؤورۆ 9-جۇ عصرده يعقۇب لئيثین زامانێندا، يعنی صففاریلر زامانێندا باشلار. عرب دیلینی ياساقلار، فارس دیلینی دفتر و دبیات دیلی ائدرلر. ایشته اوْ زاماندان بری فارس عاغلێ‌نێن محصۇلۇنۇ فارسجادا گؤرمکده يیک. بۇنا میللی آيدێنلانما دا دئيه بیلرسینیز. آيدێنلانما توْْپلۇمۇن ایچینه دۆشدۆيۆ تاریخی پروْبلئملری اؤز عاغلێ ایله چؤزمه‌يه چالێشما گۆدۆسۆ، و تلاشێدێر. اؤرنه‌يین فرانسێز عاغلێ‌نێن محصۇلۇ ووْلتئر، روْسسوْ، ... آلمان عاغلێ‌نێن محصولۇ کیمی کانت، لئیبنیز، هئگئل، ... بیلگه‌لرین يانێ سێرا اوْنلارێن کۆلتۆرل و ائکوْنوْمیک گلیشمه‌لری ده مؤوجۇد اوْلمۇشدۇر. رۇس عاغلێ ایمپئراتوْریچه يئکاترین زامانێندا ترجۆمه ایله باشلار. باتێ مدنیتینی رۇس دیلینه ترجۆمه ائتمه‌يه باشلارلار. 18-جی عصرده موْدئرن باتێ مدنیتی ایله تانێشان رۇس عاغلێ 19-جۇ عصرده توْلستوْي کیمی داهیلر يئتیشدیره‌رک دۆنيايا مدنی آنلامدا مئيدان اوْخۇرلار. داها اؤنجه‌کی کوْممئنتلریمده بلیرتدیگیم کیمی رۇس عاغلێ‌نێن دوْغۇشۇندا اوْلدۇغۇ کیمی، کۆرد عاغلێ نین دا ترجۆمه‌لرله يۆکسلمه‌يه باشلامێشلیغی وار. بلکه بیز بونو گؤرمک ایسته مه دیگیمیز اوچون قبول ائده بیلمیریک. بۇنۇ گؤرمک اۆچۆن اینتئرنئته باخمانێزا گرک يوْخ، چۆنکۆ کۆردجه‌نیز يوْخ. آنجاق بیر کره ستوْکهوْلمۇن مرکزی کیتابخاناسێنا اۇغرايێب اوْرادا کۆرد دیلینده اوْلان کیتابلار قفسه‌لرینه باخێن. گؤرۆن صاباحدان آخشاما قدر چالێشسانێز دا، اوْ قدر کیتابێ سايێب بیتیره بیلرسینیز می؟ باخ، کۆرد عاغلێ بۇدۇر. کورد عاغلی 19-جو عصر روس ادبیاتینی کوردجه اوخومالاریدیرو آوروپا بیلگه لرینی کورد دیلینه ترجومه لریدیر. بیزده ندن بو ائیله م یوخ عجبا؟ يعنی شهرینیزین کیتابخاناسێ‌نێن آرشیوینده کۆرد عاغلێ‌نێن محصۇلۇ اوْلان مینلرجه اثرلر واردێر. آنجاق باخسانێز تۆرک عاغلێ‌نێن محصۇلۇ دئيه اوْ کیتابخانادا بیر شئي يوْخ. چۆنکۆ تۆرکلرده قابا ساواش گۆجۆ و پسیکیلوْژیسی هله ده يارادێجێ يۇمشاق مدنیت گۆجۆنه دؤنۆشمه‌میشدیر. توْپلۇملارێن سوْسیال حياتێندا کیتابلاشما دئيه بیر سۆرج واردێر. کیتابلاشما، يعنی توْپلۇمۇن کندلی-کؤچری دۆشۆنمه شکلیندن، میفلردن آيرێلاراق دۆنياگؤرۆشۆنۆ کیتابلارا داياندێرماسێ. میللی عاغلێن دوْغۇشۇ دا بۇ زامان باشلار. بیر توْپلۇم ساده‌جه حياتدا دیری قالماق اۆچۆن مۆجادیله ائدیرسه، اوْ، اصلا مدنیت اۆرَته مز.مدنیت حياتدا قالما اندیشه‌سی‌نین اوْلمادێغێ سوْسیال و ایقتیصادی گۆوَنلیک اوْرتامێندا اۆرَتیلر. يعنی مثلن بیزلردن بیر کند اۇشاغێ شهره گئدیر و هنۇز حياتا تۇتۇناجاغێ ایقتیصادی قايناغێ و سوْسیال ستاتۇسۇ بئله يوْخکن، فعله آتاسێ‌نێن حئسابێنا حياتا تۇتۇنماقدايکن بۆتؤو آزربايجان دئيه بیر يالان و ایفتیرانێ آغزێندان قاچێرێب 9 ایل زینداندا ياتێر و دێشارێ چێخدێغێندا دا هئچ بیر شئيین دَيیشمه‌دیگینی و یالنیزجا بۇ ساده لؤوحۆن حياتێ‌نێن برباد اوْلدۇغۇنۇ گؤرۆر. حياتدا ان بؤيۆک اخلاقی بیر اؤلچۆ ده ائمپاتێ ياپا بیلمه قابیلیتیدیر. يعنی اؤزۆنۆ قارشێ طرفین يئرینه قوْياراق دۆشۆنه بیلمه نیته لیگی. مثلن دئيه‌لیم سیز بیر کۆردسۆنۆز. بۇ آن بۆتۆن کۆرد آيدێنلارێ‌نێن ائتدیکلرینی ائتمزدینیز می؟ ایندی تاریخ بوْيۇ قارانلێغا عاغلێنێ گؤممۆش تۆرک کۆتله‌سی‌نین وار اوْلدۇغۇ اۆچۆن باشقا میللتلر اؤز حاقلارێنێ ایسته‌مه‌مه‌لیدیرلر می؟ کۆرد نه ائدیر کی؟ اؤز حاققێنێ ایسته‌يیر. حتتا بؤيۆک خریطه‌لر چێخارماق دا دیگر میللتلر کیمی اوْنۇن دا حاققێ. بۆتۆن تاریخه باخێرسێنێز عرب-فارس دێشێندا باشقا خالقلارا و دۆنيايا هئچ بیر فايداسێ اوْلمايان، ضرری اوْلان تۆرک ایمپئراتوْرلۇقلارێنێ گؤررسینیز. بۇ يوْباز تۆرک ایمپئراتوْرلۇقلارێ اوْلماسايدێ، اوْرتا دوْغۇدا ایندی دۇرۇم تامام باشقا اوْلا بیلردی. تاریخین سوْنۇ گلمه‌میش کی. تاریخ هله ده داوام ائدیر و گۆجلۆ اوْلانلار اراضیلرینی گئنیشله‌دیرلر. کۆردۆن ده بئله دۆشۆنمه‌سی‌اورتا دوغو تاریخی شرطلرینده دوغال دئییل می؟

يعنی زاتن ایسته‌سن ده ایسته‌مه‌سن ده دیگر بؤيۆک اؤلکه قۇرماق خۆلياسێيلا ياشايانلار کیمی کۆرد ده ياشايێر. بۇ، ساده‌جه کۆردۆن خسته‌لیگی دئيیل کی، بیزیمکیلر ده و دیگر خالقلار دا بۇ خسته‌لیيه مۆبتلا. اراضی گئنیشلتمه‌نین باشێندان بری يانلێش اوْلدۇغۇنۇ قبۇل ائدرسک، بۇ، باشقا مسئله‌دیر. يوْخسا بیری‌نین اراضیسینی گئنیشلتمه حاققێ وار و دیگری‌نین حاققێ يوْخدۇر دئدیگیمیزده نه ائمپاتی ائتمیش اوْلارێق، نه گئرچکلری دۆشۆنه بیلریک، ان اؤنملیسی عدالت دۇيقۇسۇنۇ دا ایتیرمیش اوْلارێق. بۆتۆن میللتلر بۇلۇندۇقلارێ يئرده میللی حاقلارێندان برخۇردار اوْلاراق بارێش ایچینده ياشاماغێ باشارمێرلارسا، گئریده ساواشدان باشقا بیر سئچنک قالمێر. اوْ زامان کۆرد اؤيله ائدیر، بؤيله ائدیر دئيیب اوْنۇ محکۇم ائتمکله بیر يئرلره وارماق اوْلماز. اوْنا قارشێ قوْياجاق ماددی، اینتئلئکتۇال میللی گۆجۆنۆ و عاغلینی گلیشدیرجکسن. کندی گۆجۆنۆ گلیشدیرمک يئرینه، کندی گۆجۆنۆ گلیشدیرن کۆردلری دۆشمن گؤرمکله سوْرۇن چؤزۆلمز. کۆردلرین کوْبانیده‌کی قهرمانلێقلارێنێ من تقدیر ائدیرم. کۆرد قادێنلارێ‌نێن اللرینده سیلاح میللی حاقلارێ يوْلۇندا ساواشمالارێنا دا غیبطه ائدیرم. ایشته بۇنلارێن هامێسێ اوْيانمێش کۆرد عاغلێ‌نێن گؤرۆنتۆلریدیر. نه ائتمه‌لیدیرلر؟ داعشین گلیب باشلارێنێ کسمه‌لرینی می بکله‌مه‌لیدیرلر. سوْن 100 ایلده يالنێز کۆردلرین مۆجادیله‌سی میللی حاق ایسته‌مه يوْلۇندا اوْلمۇشدۇر. خاطێرلارسێنێز بیزیم ده مینلرجه کوْممۇنیست دۆشۆنجه‌لی اینسانلارێمێز کۆردلره قاتێلێب رئژیمه قارشێ سیلاحلێ ساواش آپاراردێلار، يا دا بۇ ذئهنیته صاحیبدیلر. کئچن 100 ایلده سوْل گؤرۆش ان چوْخ کۆردلره يارار ساغلادێ. دینی فاناتیزمدن قوْپاراق سئکۇلار آماجێ ياخالايا بیلدیلر و بۇ دا ایستر بیزیم سوْلچۇلار طرفیندن، ایسترسه دۆنيا قامۇاوْيۇ طرفیندن تقدیرله قارشێلانێردێ. کۆردلر ده بۇ بؤلگه‌نین بیر گئرچگيدیر. عدالته دايانان بیر چؤزۆم بۇلۇنمازسا، يۆز ایللر بوْيۇنجا بۇ پروْبلئم سۆرۆب گئدر و بؤلگه بارێشا حسرت قالار. بیر باشقا مسئله کۆرد عاغلێ‌نێن ایقتیصادی، حربی قايناقلارێدێر. تۆرکیيه و ایرانلا و دیگر اؤلکه‌لرله ایراق کۆرد يؤنَتیمی‌نین 30 میليار دوْلار جیوارێندا تیجارت حجمی وار. هله پئتروْل ساتێمێ بیر يانا. تۆرکیيه ده ایراق پئتروْلۇنۇ و اؤلکه‌سینی ایرانا بۇراخماياجاق و تکرار بارزانی و يا اوْنۇن جانیشینی ایله ياخێن ایلیشکیيه گیره‌جک. کۆرد عاغلێ ایشته بۇدۇر. يعنی تۆرکیيه‌نین ده باشقا سئچه نه يی قالمامێش. يا ایراقێ تامامن ایرانا بۇراخمالێ، يا دا کۆردلری يانێنا آلمالێدێر. کۆرد عاغلێ‌نێن حربی داياناغێ باشدا آمئریکا اوْلماق اۆزره بعضی اؤلکه لرین کۆردلره سیلاحلێ ياردێم ائتمه شانسلارێدێر. آنتی ایمپئريالیست اوْلمانێن نه خئيیری وار؟ نه ائتمک اوْلار کی؟ هم رۇسیيا و هم ده آمئریکا کۆرد تمثیلچیلیکلری اؤلکه‌لرینده بارێندێرماقدالار. ایشته دۆنيا کوْنژؤنکتؤرۆنۆن کۆرد عاغلێ‌نێن يانێندا اوْلدۇغۇنا دایر نۆمۇنه‌لردیر بۇنلار. بۇ گئرچکلری کۆردۆ سؤيمکله، ایمپئريالیست اۇشاغێ اوْلمالارێ کیمی سۇچلامالارلا دَيیشدیرمک اوْلارمی؟ ایسترسه‌نیز بۇ صؤحبتی اۇزادا دا بیلریک. کۆرد عاغلێندان بیر باشقا نۆمۇنه حۆضۇرلارێنێزا سۇنايێم: دیاربکیر بلدیه‌سی تۆرکجه‌نی و ادبی کۆردجه‌نی دریندن بیلنلری ایشه آلاجاغێنێ سؤيله‌دی. بیلیرسینیزمی ندن؟ سوْن 100 ایلده تۆرکجه‌يه ترجۆمه ائدیلمیش بۆتۆن دۆنيا مدنیتینی تۆرکجه‌دن کۆردجه‌يه چئویرمک اۆچۆن. بۇ چئویرمنلره يۆکسک معاش دا وئریرلر. دئيه بیلرسینیز کی، زاتن تۆرکجه‌ده اوْخۇيۇب آنلايا بیلرلر، کۆردجه‌يه ترجۆمه‌يه نه گرک وار؟ آنجاق کۆرد عاغلێ دا اوْيانمێش دیگر میللتلرین عاغلێ کیمی دیل گئرچه‌يینی و اؤنه‌مینی آنلامێشدێر. علمی، ادبی، فلسفی قايناغێ اوْلمايان بیر دیل آنجاق کندلی و کؤچریلره لازێم اوْلار. ایندی تۆرکیيه‌ده ایلده مینلرجه کیتاب کۆردجه چاپ ائدیلمکده‌دیر.اصلینده هئچ بیر میللتین اراضیسی دئيه بیر آنلايێش يوْخدۇر. بۇنلارێن هامێسێ بشرین جهالتی‌نین نتیجه‌سیدیر. قۇرآنێ بیر تئروْر کیتابێ اوْلاراق ایستیفاده ائتمه سَيدیلر بۇ پروْبلئملره قۇرآن داها منطیقلی جاواب وئرمکده‌دیر. قۇرآنا گؤره مۆلک آللاهێندێر. يئر، گؤي و ایکیسی‌نین آراسێندا نه وارسا آللاهێندێر. آللاه دینی بیر قاورامدێر و اوْنۇن سوْسیوْلوْژیک قارشێلێغێ خالق دئمکدیر. نیته‌کیم خالیق و خالق اؤزدئش سؤزلردیر. بیر میللت ابه‌دی اوْلاراق بیر مۆلکده ياشاياماز. بیر منطقه‌ده ياشاماق میللتلرین ایراده‌سیندن آسێلێ دئيیل. جوْغرافیيانێن ایراده‌سیندن آسێلێدێر. نیته‌کیم تۆرکیستانداکێ قۇراقلێق اۆزۆندن بیز تۆرکلر اوْرتا دوْغۇيا و آورۇپا يؤنلدیک. میللتلرین و حتتا حئيوانلارێن دا تاریخی يئر کۆره‌سی‌نین تاریخیندن و جوْغرافی-ایقلیم دؤنۆشۆمۆندن آسێلێدێر. آنجاق جاهیل بشر بۇنۇن بیلینجینده دئيیلدیر. اؤرنه‌يین اۇرمۇ گؤلۆ قۇرۇدۇقدان سوْنرا اوْنۇن چئوره‌سینده حيات می اوْلار؟ هامێ کؤچۆب گئده‌جک، نیته‌کیم کؤچۆب گئدیرلر. ایصفاهاندا، خوْراساندا قۇراقلێق اۆزۆندن تورپاق کۆللشمکده‌دیر. يعنی قارشێمێزداکێ اوْن ایللیکلرده بۇ ياشام يئرلری بوْشالاجاقدێر. ستئفان هاوکینگین آچقێلامالارێ بوْشۇنا دئيیلدیر. يئر کۆره‌سینده حيات زوْوْرلاشاجاق و اینسانلار بیر چاره بۇلماق زوْرۇندالار. اۇ چاره ده ساواشلا اوْلماياجاقدێر. عاغلێن، علمین و بارێشێن گۆجۆ ایله اولاجاقدیر.

/