Varlığın peyqəmbəranə oxunuşu 5
Quran üzərinə azad açıqlamanın ön varsayımları
(5)
Fiqh1
mətnciliyi və Quranın anlaşılmazlığı
Sadəcə Molla Sədra kimi
filosoflar Quranı anlaşılmaz etməmişlər. Mətnci fəqihlər də bənzər işi
etmişlər. Quranda keçən cəza türünü, oğuş (ailə) və irs hökmlərini və bu kimi
şəriət yasalarının əksiksiz olaraq çağımız müsəlman toplumlarında
uyqulanmasından yana olan fəqihlər də Quranı anlaşılmaz duruma
gətirməkdədirlər. Onlar bu tutumlarını “Mətn qarşısında ictihadın2 özünü deyilləməsi3”
olaraq adlandırırlar. “Anlama və iman gərəkliliyi” adlı yazqamda (məqaləmdə)
“anlaşılmanın” nə olduğunu izah etmişəm. Ussal (rasional) anlama kəlamının toplumsal—tarixi
yaşamın bətnindən və mətnindən yoğrulan bir fenomen olduğunu anlatmışdım. Bu
tür kəlam çeşidli düzeylərdə dəyişik sorularla açıqlanaraq mənalanır. Bunun da
əsas bir qoşulu vardır. Bu durumda həm “mətnin mənası”, həm də “mətnin
açıqlanması və anlaşılması” tarixi işləm olaraq ortaya çıxar. Öncədən hazırmış
kimi bir olqu bu açıqlama ilə qəbul edilməz. Mətn mənasının tarixi oluşu bu
anlamdadır ki, hər qonuşma və ya yazılı mətn bəlli tarixi qoşullar ortamında
şəkillənmiş olur. Bu qoşul toplumsal, iqtisadi, kültürəl, mərifətşünaslıq, dil
və aksioloji durumları içərər. Yəni “mümkün dünyalardan bəlli bir dünya insan
üçün” ortaya çıxar və dünyaya görə mənalandırma olayı gerçəkləşər və başqa
dünyada gerçəkləşəməz. O qoşul və tarixi dünya dəyişdiyində o məna da ortadan
qalxmış olar. O qonuşma və ya mətn başqa məna daşımağa başlar. Bir qonuşma, ya
da bir yazı 14 yüzil bundan öncə Hicazın qoşullarına görə ortaya çıxmışsa, bunu
başqa bir məkana və zamana olduğu kimi tətbiq etmək olmaz. O məkanda və zamanda
hansısa işlərin yapılması üçün verilən “əmr” və ya hansısa uyqunsuz işlərdən saqındırmaq üçün uyarılar
(nəhy) başqa fərqli qoşul və ortamda keçərli olmaya bilər. Açıqlayıcı olan
kimsənin kəndisinin bulunduğu məkana və zamana görə əskilərin sözünü və yazısını
anlayıb anlatması bu baxımdan hermenevtik açıqlama olaraq nitələnir. Təfsirin
əsas işi də budur. “Buyuru” (əmr) və “saqındırma” (nəhy) buna görə anlam
qazanmalıdır. Açıqlayıcının bulunduğu zamanda 14 yüzil öncəki toplumsal
qoşullar yoxdursa, o zaman o buyuruların və saqındırmaların da bir anlamı
qalmamışdır deməkdir. İçində yaşadığımız insani dünya “zehnlər arası” bir
dünyadır. Bu, dünya dediyimiz bəlli toplumların “gerçəklik” üzərinə ortaq
təcrübələridir. Bu təcrübə ilə ilgili olaraq başqaları ilə qonuşmaq
mümkündür. Bu təcrübə paylaşıla, qəbul və ya rədd edilə bilər ki, “zehnlər
arasılıq” da ancaq bu anlamdadır. Bu açıdan “bu dünyada”, yəni zehnlər arası
dünyada şəxsi dilin anlamı yoxdur. Bu qısa izahdan sonra mətnci fəqihin
açıqlamasına dönəlim. Quranda mövcud olan hökmlər hər zaman uyqulanmalıdır
söyləyən fəqih yeni çağda müsəlmanların tarixi yaşam qoşullarının (təcrübi
dünyalarının) dəyişdiyindən xəbərsizdir. Bu səbəbdən də buyuru (əmr) və
saqındırma (nəhy) ayətlərinin və cəza türlərinin çağımızda bir anlamı
qalmamışdır. Gərəkçələr o buyuru və saqındırmaların Hicaz tarixi qoşulları
ortamında bir məna və hədəf daşıdığını göstərməkdədir. Aşırı intiqam duyqusunun
qarşısını almaq, qadınlara ədalətli davranmaq kimi hədəflər izlənməkdə imiş.
Çağımızda isə, o buyuru və saqındırmalarla bu hədəflərə ulaşmaq olmaz.
Çağımızda, hətta müsəlmanlar üçün də başqa hədəflər və ehtiyaclar ortaya
çıxmışdır. O buyuru və saqındırmalar çağımızda insanlar üçün, yalnız əxlaqi bir
məna daşımaqdadır və onların uyqulanım zamanı keçmişdir.
Müsəlman toplumların
tarixi qoşullarının dəyişimindən qafil olan mətnci və mətn odaqlı düşünən fəqih
bu dəyişimləri görmək istəməməkdədir. Kəndi ictihad işlərinin həmən
başlanqıcından hər tür ussal və tarixi açıqlamanı yasaqlamaqdadır. Soyut* olaraq “isalət-ul itlaq” (orijinal
başlanqıc), “üsuli-təsisi” (qurulu ilkələr**),
“din zərurəti”, “icma´” (fikir birliyi) və “mətn mərkəzli”liyə dayanmaqdadır.
Böylə bir din alimi fərqində olmadan tarixi bir qonuşmanın və ya yazılı əsərin
necə anlaşılmasının fəlsəfi gərəkliliyini inkar etməkdə və bu davranışları ilə
də Quranın ussal anlaşımını olanaqsız qılmaqdadır. “İctihad babının”, yəni
ussal açıqlamanın önünü kəsməkdədir. Bu “fiqhi bağnazlıq”***
Quranı müsəlmanlar üçün anlaşılmaz etməkdən başqa heç bir işə yaramaz.
Ussal tarixi baxışla
bağnaz mətn odaqlı baxış arasındakı ayrımı anlaya bilməmiz üçün dəyərli
oxucularım üçün burada bir örnək verəcəyəm. 2000-ci ildə mənim “Rəsmi din
qiraətinin tənqidi” adlı bir kitabım yayımlandı.
Qum Dini Eyitim Mərkəzinin ustadlarından biri mənim kitabım üzərinə bir tənqid
yazaraq düşüncələrimi rədd etməyə çalışmışdır. Mənim kitabımdan və kitabıma
yazılmış rəddiyədən bir örnək burada gətirib dəyərləndirməni oxuculara
buraxacağam. Birinci mətn açıqlamanın fəlsəfiliyinə (ussallığına) və kəlamın
anlaşılmasına bağlıdır. Bu üzdən də Quran ayətlərini tarixilik bağlamında
açıqlamış və anlamışdır. İkinci mətn fiqhi hökmlərə dayandığı üçün kəlamın
anlaşılmasını zorlaşdırmış və anlamaya aid soruları görmək istəməmişdir. “İslam
dininin zərurəti”, “bu kimi açıqlamalara ictihad izn vermir”, “Bu kimi
açıqlamalar mürtədlikdir” kimi anlayışlara dayanaraq Quran mətninin
anlaşılmasını önləməyə çalışmışdır. Bu yanaşması ilə əslində ictihadın da
qapısını qapatmışdır. Çünkü bu yöntəmi ilə ussal açıqlama yöntəmlərinin
uyqulanmasını “yasa dışı!” olaraq duyurmuşdur.
Birinci mətn
“Diqqət etməmiz gərəkir
ki, bizim qonumuz bəlli mətnlərin kitab və sünnətdə mövcud olub olmaması
deyildir. Söz qonusu bu mətnlər üzərinə yapılmış olan fətvaların çağımızın
sorularına cavab verməməsidir. Bu fətvalar bizim ussal sorularımza cavab verə
bilməməkdədir. Bu üzdən də siyası fiqh ussal məcrasından tam olaraq
ayrılmışdır. Örnəyin çağımızda qısas və ya bey´ət uyqulanmasını bu fətvalar
qəbul etməkdədir. Ancaq mənim açıqlamalarımda qısas və bey´ət kimi qonular
çağımıza aid olmayan əskimiş və gərəksiz anlayışlardır. Onları uyqulamaq Quran
mətnini anlamamaqdan qaynaqlanmaqdadır. Bu gerçəklik bizim diqqətimizi o
fətvaların və görüşlərin qaynağı olan mətnlərə yönəltməkdədir. Kəndimə soruram:
Əcəba, o mətnlər bizim çağımızın da sorularına cavab vermək istəmişlər, yoxsa
Hicazda ortaya çıxdığında o məkanın və zamanın gerçəkliyindəki sorularımı
cavablamağa çalışmışlar? O zamankı sorular müsəlmanların şər´i və ussal
məsləhəti göz önündə bulunaraqmı cavablanmışlar?
Bu sorduğum soruları
tarixi yöntəmlə izlədiyimizdə kitab və sünnətdə və fiqh elmində açıq tanıqlarla
rastlanırıq. Bu tanıqlara görə siyasətə aid olan mətnlər var. Bu mətnlərin
Quranın nüzulu zamanı mövcud olan siyasi durumla, toplumsal gerçəkliklərlə
ilişkidə olduğunu görürük. Bəlli ayətlər bəlli siyasi durumlardakı sorunların
çözümü üçün ortaya çıxmışdır. O sorunların ədalətli və əxlaqi düzənlənməsi üçün
bu mətnlər şəkillənmişdir. Çağımızda müsəlmanların bu hökmlərə uymaları vacib
deyildir. Bir örnək verəlim. Tanıqlar göstərir ki, qısas, hədd, diyə kimi
hökmlər o dönəm ərəblərinin toplumsal gerçəkliklərində sərt intiqamalmaq
duyqularını ədalətli və əxlaqi biçimdə kontrol altına almaq istəmişdir. Bu
hökmlər hökumət yasaları kimi suçların təkrarını önləmək amacı ilə ortaya
çıxmamışdır. Peyqəmbər dönəmində qatilləri və zina yapanları cəzalandırmaq sırf
o qəbəbilələrəözgü bir durum olmuşdur. Aşırı intiqamalma və yağmalama üçün
bəhanə arayanlar bu şəkildə tədricən eyitilmək istənmişdir. O dönəmdə bir
qəbilə, içlərindən öldürülən bir kişiyə qarşılıq olaraq düşmən qəbilənin
onlarca adamını öldürürdü. Bir gözün çıxarılmasına qarşılıq olaraq bəzən neçə
adam öldürülürdü. Təcavüzə uğramış bir qadın uğruna qəbilənin namusunu qorumaq
adı altında qarşı qəbilədən başardıqları qədər adam öldürürdülər. Bəzən bir
oğru da qanlı savaşlara nədən olurdu.*
böylə toplumsal bir durumda peyqəmbər intiqamalmaları, qətlləri ərəb qəbiləsi
arasında durdurmaq istəmişdi. Bu üzdən hər qətlə qarşılıq, yalnız bir kişidən
qısas alınmasını söyləmiş. Bütün qəbilədən deyil, yalnız o qətli törədən
adamdan intiqam alınmalı idi. Zina qonusunda isə, dörd kişi tanıq olmalı idi.
Ayrıca, zinanın dörd kərə yapıldığını görməli idilər. Cəzalandırma bundan sonra
ortaya çıxırdı. Bu, şayiə, yalan və töhmətlərə görə insanların cəzalanmasını
önləmək üçün idi. Oğurluq qonusunda da böylə idi. Oğurluğun olduğu
doğrulandıqdan sonra cəzasının nə olduğu bəlli edilirdi. Ancaq öncə oğurluq
isbat edilməli idi. Qısas və zinanın cəzalandırılması ilə ilgili Qurandan və
fəqihlərin görüşlərindən iki bəlgə gətirəcəyəm. Quranda qısasla bağlı ayətdə
böylə söylənir: “Ey iman edənlər! Öldürülənlər haqqında sizə qısas vacib qılındı.
Azada azad, köləyə kölə, qadına qadın öldürülər. Ancaq hər kimin cəzası,
qardaşı (öldürülənin birinci dərəcəli əqrəbası) tərəfindən bağışlanırsa, artıq
tərəflər bu anlaşmaya uymalı və öldürən ona gərəkən diyəni yaxşılıqla
ödəməlidir. Bu söylənənlər, Rəbbinizdən bir asanlaşdırma və rəhmətdir. Hər kim
bundan sonra həddi aşarsa, kəsinliklə onun üçün dərd verici bir əzab vardır. Ey
ağıl sahibləri! Qısasda sizin üçün həyat vardır. Umud edilir ki, suç işləməkdən
saqınırsınız.” (2-ci surə 178-179
ayətlər). Bu iki ayətdə “qısas” kəlməsi “etida”, yəni saldırı qarşısında
verilmişdir. Qısas cəzanın “endiriminə”
və “rəhmət”ə qaynaq olaraq göstərilmişdir. Ayrıca, qısasdan vaz keçərək
“bağış”da bulunmaq üçün də çağrı yapılmışdır. Bütün bunlar açıqca göstərir ki,
qısas qonusunda hər şeydən öncə cəzalandırma deyil, əxlaqi bir qonu irəli
sürülmüşdür. Burada qısas almağa çağrı yapmaq əsas amac olmamış, “bağışlama”ya
və “rəhmətə” dəvət etmək söz qonusu olmuşdur. Qısas ayəti qısası sadəcə qatilin
üzərinə odaqlayaraq qəbilələr arası intiqamalma duyqusunu söndürmək istəmişdir.
Bu isə, qatili cəzalandırmaq üçün şər´i bir qanun olmamışdır. Başqa bir ayətə
baxalım: “Tövratda onlara böylə yazdıq ki, cana can, gözə göz, buruna burun,
qulağa qulaq, dişə diş və yaralara qarşılıq qısas vardır. Bununla birlikdə kim
qısas haqqını bağışlayacaq olursa, bilsin ki, bu kəndisi üçün bir kəffarət* olar. O halda kim Tanrının endirdiyi
ilə hökm etməzsə, onlar zülm edənlərdir.” (2-ci surə ayət 45.) Bu ayətdə İsrail
oğulları ilə ilgili qısasdan söz edilir. Açıqca qısas almaqdan vaz keçilməsi
istənmişdir. Qısasdan vaz keçmək üçün isə, kəffarət bəlli edilmişdir. Ayətdə
israr edilmişdir ki, bir nəfsə qarşılıq, ancaq bir nəsfdən qısas alına bilər.
Gözə göz, qulağa qulaq... Tanrının bəlli etdiyi bu sınırı keçmiş olanlar zalim
kimi tanımlanırlar. Qısas sözünün sözlük anlamı da budur ki, zərər gördüyün
qədər qarşı tərəfə zərər verməlisən. Daha artıq zərər versən bu, qısas deyil
“saldırı” olacaqdır.” (Məhəmməd Müctəhid Şəbistəri “Rəsmi din qiraətinin
tənqidi” s 171-172).
İkinci mətn
“Bu düşüncənin tənqidində deməliyik
ki, İslam hökmlərinin əbədiliyini qəbul etmək İslam əslini qəbul etməyə
eşitdir. Islam hökmlərinin əbədiliyini inkar etmək İslamı tamamən inkar etmək
deməkdir və açıqca kafirlikdir. Başqa dinlərdə olduğu kimi İslam hökmləri
mənsux edilərsə, o zaman mənsux edilmiş Yəhudilik və Xristianlıqla İslamliyətin
nə fərqi olacaqdır? İslamiyətin mənsux edilməyişinin anlamı budur ki, onun
hökmləri olduğu kimi bütün çağlarda uyqulanmalıdır. İslamiyəti qəbul etmək,
onun hökmlərinin bütün çağlar boyunca keçərli olduğunu qəbul etmək deməkdir.
Sadəcə peyqəmbər oz zamanında mənsux edilmiş olan hökmlər qəbul edilməyə bilər.
Peyqəbərin özü tərəfindən mənsux edilməmiş hökmlər bütün zamanlar üçün
keçərlidir. Bu hökmləri mənsux saymaq İslamiyəti mənsux saymaq anlamına gələr
və bu da mürtədlik anlamındadır. Bu səbəbdən də qısas və digər İslam hökmləri
özəl bir zamana xas deyillər. Bu hökmləri İslamın doğuşu zamanına xas bilmək
olmaz. Bu kimi hökmlərlə bağlı fətva fərqliliyinin anlamı yoxdur.”
(Məhəmmədtəqi Misbah Yəzdi “Qiraət çoxluğu” s 49.)
İkinci mətn Quran mətninin ussal
açıqlamasına dayanmadan başlanqıcda Quran hökmlərinin hamısını istisnasız
olaraq əbədi hesab edir. Onların inkarını mürtdəlik olaraq dəyərləndirir. Bu
mətn Quranı ussal biçimdə anlamamızı yasaqlamaqdadır. Biz Quranın ussal
açıqlanmasına dayanaraq qısas, irs və oğuş (ailə) kimi qonularla ilgili
hökmlərin əbədi olmayacağını göstərə biləcəyimizə inanırıq. Bu hökmlər
tarixidirlər, bütün çağlar üçün keçərli olamazlar. Ancaq bağnazlıq (doqmatizm)
yanlıları və fiqh qaynaqlı düşünənlər düşüncənin özgürcə axınımına (cərəyanına)
və bir sonuca varmağa izn verməməkdədirlər. Bu, tam olaraq bağnazlıqdır. Bu
yasaqlamaların anlamı budur ki, Quran hökmlərinin ayətləri ussal olaraq
anlaşılamazlar. Fəqihlərdən kimiləri kafirlik və mürtədlikdən danışmasalar da,
onların mətn mərkəzli düşünmələri, tarixi bağlamda düşünməmələri və bağnazca
yanaşmaları ayətlərin ussal alqlanmasını önləməkdədir. Bu fiqhi yanaşma isə,
Quranı anlaşılmaz etməkdədir.
Burada önəmli bir qonunu bir daha
açıqlamaq zorundayam. Haqqında qonuşduğumuz ayətlərin sırf əski toplumlar üçün
keçərli olduğunu söylədik. Bu, o ayətlərin içərdiyi əxlaqi əsasların da nisbi
olduğu anlamına gəlməz. O əxlaqi əsaslar nisbi və keçici deyillər. Ancaq bu,
Quran ayətlərinin qonu ilə ilgili tarix ötəsi və ağıl dışı dəlilinin var
olduğunu göstərməz. Çünkü tarix ötəsi dəlillərin var oluşu mümkün deyildir.
Önəmli dəyərlər olaraq o əxlaqi qonularda indiki çağda yaşayan biz
müsəlmanların durumu və tarixi dünyası (zehnlər arası dünya) 14 yüz il öncə
Hicazda yaşayan müsəlmanların durumu və tarixi dünyası ilə ortaqdır. Bu açıdan onlarla bizim
aramızda bir tək tarix vardır. Çağımızdakı müsəlmanların tarixi dünyası ilə 14
yüz il öncə Hicazda yaşayan müsəlmanların tarixi dünyası çox da fərqli
deyildir. Bu baxımdan o çağdakı hökmlər ayətlərinin “ədalət dəyərləri”,
“ehsan”, “fədakarlıq”, “zülmə qarşıolma”, “intiqama qarşıolma” kimi əxlaqi
əsaslarını qəbul və təcrübə edirik. Onların əxlaqi dəyərlərini qəbul etməklə
hökmlərinin uyqulanmasını qəbul etməmək başqa-başqa qonulardır. Bu açıdan bizim
və onların ortaq tariximiz vardır. Bu üzdən də biz müsəlmanlar Quran mətnindən
sorular soruruq: Bu mətn bizi ədalətə, yoxsa zülm etməyəmi dəvət edir? Quran
bizdən bağışlamaqmı tələb edir, yoxsa intiqam almaqmı? Bizi insan olaraq
özgürcə yaşamağamı çağırır, yoxsa köləliyə təslim olmağamı? Yoxsa Quran bu
qonularda duyarsızdırmı? Bu kimi sorlar sormaq hər müsəlmanın haqqı. Mən Quranı
azad ağlın ışığında yorumlamağa çalışıram . Mənə görə bu kitab çağımızda bütün
müsəlmanları ərdəmli olmağa dəvət edir, rəzalətlərdən saqındırır. Bu doğrultuda
Quran möhkəm dəlillərlə bizi doğru yola çağırmaqdadır.
Çevri tarixi:
16.01.2012
1 Fiqh, yəni İslam hüquq sistemi. İslam
tarixində ortaya çıxmışdır. Fiqhlə uğraşan alim isə fəqih və ya müctəhid
adlanır.
2 İctihad, yəni İslam hüququnda alim olma
sürəci. İctihada ərmiş olana müctəhid deyirlər.
3 Deyilləmə, yəni imtina etmə, saqınma, inkar
etmə, məntiqi qarşıdurma, onaylamanın qarşıtı.
** ilkə- prinsib.
*** Bağnazlıq-doqmatizm. Fiqhi bağnazlıq, yəni
dini mətnlərin açıqlaması üzərinə bağnazca və doqmatik olaraq yanaşmaq.
* Əl müfəssəl fi tarix- ul ərəb qəb-ül İslam,
Cavad Əli, c 5, s. 486-488.
* Bir günahı Tanrı'ya bağışlatmak umuduyla
verilən sədəqə ve ya tutulan oruç, diyə
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder