Mənə qarşı təxriblər

Teoriləri tənqidetmə yerinə texribetmə

             Neçə il öncə ölkədə nisbi basın özgürlüyü var idi. Din qonusunda bir teori və ya teorilər ortaya çıxdığında siyasi iqtidarda bulunanlar bilə, bu teorilərlə qarşılaşmaq üçün öncə tənqid pəncərəsindən olaya baxardılar. Ancaq günümüzdə artıq o nisbi azadlıqdan xəbər olmadığından iqtidarda olanlar tənqid deyil, hər türlü dini teoriləri təxrib edir və dini yenilikçiliyin önünü kəsirlər. İndi bu boğuntulu və hər türlü basın özgürlüyünün ortadan qaldırıldığı bir ortamda teoloji haqqında hər tür təxriblər yapılmaqdadır. Bu yazqamda edilməkdə olan təxribat haqqında özət bilgi verməyə çalışacağam. Ancaq özümü savunmaq amacı ilə bu bilgiləri verməyəcəyəm. Onillər boyunca çalışmalarımın, aramalarımın sonucu olan sunduğum quramımı (teorimi) savunmaq amacı ilə bu özət bilgini vermək ehtiyacı hiss edirəm. Basın üzərinə aşırı denətim uyqulandığından bu açıqlamalarımı kitablaşdıra bilmirəm, yalnızca internetdə yayımlamaqla yetinirəm.

Birinci təxrib:     

2008-ci ildə “Mədrəsə” adlı dərgidə mənim “Varlığın dini açıqlanması” adlı bir söyləşim və “Varlığın peyqəmbəranə oxunuşu” adlı bir yazqam yayımlandı. Mənim görüşlərim o zaman ciddi tənqidlərə, müxalifət və müvafiqətə yol açdı. Ancaq siyasi iqtidarda bulunanlar kəndilərinə bir neçə sətir dəyərləndirmə yazma zəhmətini vermədilər. Heç bir açıqlamaları olmadan bu dərginin etkinliklərini durdurdular. Mənim yazqalarım dinə qarşı imiş adı altında dərgini qapatdılar. Bu, iqtidar sahiblərinin kəndi görüşlərinə uyqun olmayan hər tür dini açıqlamaları qəbul etməmələri anlamında idi. Ayrıca, bu qonuda hər tür dartışmanı da yasaqladılar. Bu, mövcud olan yaxşı bir sarayda yaşamağı kimsə ağlından keçirməsin deyə, o sarayı tamamən söküb yer üzündən silmə kimi bir davranışa bənzəməkdədir. Bu, mənim düşüncələrimə qarşı edilmiş ilk təxribat idi. Ancaq bu təxribat mənim görüşlərimi ortadan qaldırmadı, tam tərsinə, bu görüşlərin yayqınlaşmasına nədən oldu.

İkinci təxrib:

“İran” qəzetinin verdiyi bilgilərə görə Qum Dini Eyitim Mərkəzində öyrətmənlər bir toplantı düzənləmiş və orada mənim düşüncələrimi ortaq bir şəkildə məhkum etmişlər. Onlar “Bu adam internet yerləşgələrində (sitələrində) sapıq düşüncələrini yaymaqdadır və bunun qarşısı alınmalıdır” kimi bir qərara varmışlar. Bəlli bir teorini dəyərləndirməyə dəvətetmə yerinə insanları ona  etiraz etməyə çağırmaq da təxribatın bir türüdür. Bu etiraz həm də tanınmış bir “din alimi” tərəfindən edilmişdi. Çünkü onlara görə etiraz yerinə dəyərləndirmə və tənqiddə bulunulursa, o teoriyə elmi status verilmiş olar. O üzdən də etiraz etməyi qərarlaşdırmışlar, yəni toplumun dini duyqularından yararlanaraq təhdid savurmağa başlamışlar. Buna cahilləri təhriketmə deyilir. Bu yolla məni susdurmaq istəmişlər. Bu da təxribatdır. Bu, dini bir teorini dini düşüncə ortamından tam olaraq silməkdir. Birinci təxribatla fərqi ondadır ki, siyasi iqtidarın imkanlarından yararlanmaq yerinə toplumun aymazlığından və cəhalətindən yararlanmaq istəmişlər. Bu da iştə o sarayın təxribatı deməkdir. Ancaq bunu “təhrif”, “fəqihlərə qarşıgəəlmə” adı ilə yapmaqdadırlar.

Üçüncü təxrib:

Qum Dini Eyitim Mərkəzinin tanınmış adlarından biri kəndi internet yerləşgəsində (sitəsində) mənim haqqımda böylə yazmışdır: “Bu adam keçən qırx il içində 180 dərəcə dəyişdiyindən dolayı onun fikirləri qəbul ediləməz.” Bu da bir tür düşüncə və düşünmə təxribatıdır. Bu o deməkdir ki, bir düşüncə və bir quram (teori) onun içəriyinə görə deyil, o düşüncə sahibinin özəl yaşamındakı dəyişimlərə görə dəyərləndirilməli imiş! Bu, bir düşüncə və ya bir quramı camiənin kültürəl ortamından silmək anlamında olmasa da, oxucuya yanlış adres göstərmək, oxucunu yanlış yerə sürükləmək anlamındadır. Bu davranış oxucuların ağlında düşüncə ilə sağlıqlı ilişki qurma yollarını qapatmaq anlamındadır. Bu yolla oxucunun oxuduqlarına ussal yanaşması təxrib edilməkdədir. Oxucuya yanlış yolda yürüməsi üçün yol göstərilir. Bu, bir evin giriş qapısını qapatıb və adamlara “pəncərədən içəri girin!” deməyə bənzəməkdədir. Bir düşüncənin və ya bir quramın doğru yöntəmini təxrib etmək o düşüncə və quramın özünü təxrib etmək deməkdir.

Dördüncü təxrib:

“Mədrsə” dərgisində yayımlanan mənim söyləşim və yazqamı (məqaləmi) oxuyub dartışmaq yerinə mənim yazılarımla ilgili bəzi oxucuların sorduğu sorulara cavab verməyə çalışmışlar! Nə yazıq ki, bu soruların iki əksik yönü olmuşdur. Birinci əksiklik bu soruların sınıq-salxaq bəyan edilməsi, doğru-dürüst sorulmamasıdır. Bu sorular kəsinliklə mənim düşüncələrimin üzərində qurulmamışdır. İkinci əksiklik bu soruların mənim düşüncələrimlə ilişkisi olmayan başqa düşüncələrlə qarışdırırlmasıdır. Bu da bir düşüncənin doğruca dəyərləndirilməsi deyildir. Bu da bir tür təxribatdır. Burada öncə mənim düşüncələrimi və teorimi təxrib edib sonra haqqında soru sormağa və soru sordurmağa başlamışlar. Bu, həqiqətə vəfalı olanların yöntəmi deyildir.

Beşinci təxrib:

Bəzi dostlar mənim fikirlərimi doğru niyətlə araşdırmağa çalışırlar. Ancaq onlar iki önəmli nöqtəyə diqqət etmirlər. Birinci nöqtə budur ki, o yazqalarda mənim düşüncələrim bir tərəfdən dil fəlsəfəsinə və hermenevtiyə, digər tərəfdən də ədəbiyat bilimlərinə dayanmaqdadır. Həqiqətə vəfalıqalma ilkəsi birinci növbədə o qonuları incələməyi icab edər. Ancaq onlar öz gələnəksəl inanclarına uyqun olmayan bölümləri incələmişlər.  Öz gələnəksəl etiqadları ilə uyum içində olmayan sonuclar üzərində durmuşlar. Mənim teorimin ilkələrini bir yana buraxıb və vəhylə ilgili öncədən mövcud olan məşhur teorilərə dayanaraq bir yaxlaşım sərgiləmişlər. Böyləcə də mənim düşüncəmin və teorimin yapısı təxrib edilmişdir. Çünkü bir düşüncə və ya teori öz ilkələrindən güc alar və öz ilkələrinin dışında onu incələməklə doğru sonuca varmaq olmaz. Bu dostlar mənim teorimin ilkələrinə diqqət etməməklə yetinməyib bu qonuyla ilgili başqa yazılarımı oxumadan görməzlikdən gəlmişlər. Oysa ki, o məqalələrdə mən bir çox soruları cavablandırmışam.

Altıncı təxrib:

Keçənlərdə bir məqalə oxudum və başqa tür təxribatın da oluşmaqda olduğuna tanıq oldum. “Vəhyin yeni açıqlaması, Tanrının doğası və ya doğal teoloji” başlıqlı bir məqalədə Məhəmməd Ərkon və Əbuzeyd kimi çağdaş Quran araşdırmacılarının adlarını çəkmişlər. Mənim də adım bu araşdırmacıların içindədir. Bizi bənzərcə düşünənlər olaraq nitələmiş və bir nəzəriyəni bizə mənsub bilib tənqid etməyə başlamışlar. O məqalədə böylə yazılmış: “Bu yeni nəzəriyə bir sözlə vəhyi və Hz. Məhəmmədin peyqəmbərliyini O´nun Tanrıya yaxınlaşmasının sonucu kimi görməkdədir. Bir çox İslam alimlərinin də söylədiyi kimi, peyqəmbərin yaradıcı xəyalları olmuşdur. Yüksək yaradıcı təxəyyülə sahib olan peyqəmbərin öz çağının kültürü ilə etkiləşimi peyqəmbəranə hal və təcrübələr doğurmuşdur. Böyləcə də Quran vasitəsiz olaraq, hətta Cəbrailsiz olaraq peyqəmbərin bətnində tədricən oluşmuşdur.”

Mənim heç bir yazımda vəhyin peyqəmbərin Tanrıya yaxınlaşması ilə O´nun içində tədricən yoğrulduğu yazılmamışdır. Bu nəzəriyəyə qarşı deyiləm, ancaq mənim yazılarımda böylə bir şey yoxdur. “varlığın peyqəmbəranə oxunuşu” adlı məqaləmdə yazmışam ki, İslam peyqəmbəri kəndisini Tanrının elçisi sayırdı və tanrı elçisi təcrübələrini anladırdı. O, Tanrı qatından özəl bir yardım aldığını təcrübə edirmiş. Bu özəl yardımın adı Quranda “vəhy” olaraq bəlirlənmiş. İrahimi dinlərdə Tanrı kəlamı adında bir həqiqətin olduğunu yazmışam və peyqəmbərlər Tanrının onlarla qonuşduğunu təcrübə etmişlər. Ancaq o ilahi kəlamın cinsi insan dili kəlamının cinsindən deyildir. Məhəmmədi vəhyin Tanrı qatından gəldiyini açıqca söyləmişəm. Ancaq bu vəhy dil cinsindən və insan kəlamı cinsindən olmamışdır. Mənim iddiam budur ki, Quran mətni Hz. Məhəmmədin peyqəmbəranə kəlamıdır. Bu kəlam Tanrının özəl yardımı, yəni vəhy yardımı ilə peyqəmbər tərəfindən xalqa oxunmuşdur. Bu kəlamın içəriyi isə varlığın tövhid əksənli açıqlanmasıdır. Özət olaraq mənim görüşüm böylə olmuşdur: Quran vəhyin ürünüdür, özü deyildir. Mənim bu görüşümlə o yazarın mənə mənsub bildiyi teori arasındakı ayrım açıqca görünməkdədir. Bir düşüncəni bir başqası söyləmədiyi halda, bu düşüncəni o söyləmişdir demək də düşüncənin və bir teorinin başqa tür təxribidir. Bu tür təxribat genəldə bir yazarın yazdıqlarına istinad etməklə deyil, yazarın yazdıqları ilə ilgili eşidilənlərə dayanılaraq yapılmaqdadır. Bu da tənqidin və dəyərləndirmənin yolu deyildir. Yeni dini teorilərin həssasiyətindən dolayı düşünən hərkəsdən tənqidi dəyərləndirmədə həqiqət aramanın bütün qurallarına uymalarını istərdim.*

---

* Yeni dini teoriləri sapıqlıq olaraq dəyərləndirlənlərlə mənim aramdakı fərq nədir? Onlar dini mərkəzlərdə öyrətilən bilgilərin bilimin sonu və Tanrının əbədi dəlilləri olaraq görürlər. 18 il dini mərkəzlərdə öyrətmən olaraq çalışsam da orada öyrətilən bilgilər haqqında onlar kimi düşünmürəm.