Qafqaz türkləri aydınlarının musiqidəki reformları

 Qafqaz türklərində Səfəvi-qızılbaş-moğ kültür hövzəsindən qopmaq üçün çalışmalar, yalnızca dil, ədəbiyat və düşüncələrin mətnləşməsi yolunda getmirdi. İncəsənətin başqa sahələrində, özəlliklə də musiqi sahəsində böyük uğurlar və irəliləmələr əldə edilirdi. Səfəvilikdən öncə musiqi araşdırmanın qonusu olsa da, Səfəvilərdən sonra bu sürəc durdurularaq mərsiyyə və ağlaşma onun yerini almışdı. Səfəvi-qızılbaş-moğ ortamından qopuş sonucunda musiqinin həm də düşüncə və araşdırma obyekti olma meylləri ortaya çıxmışdı. Səfəvi dövləti qurulduqdan sonra bütün musiqi mirasımız yox edildi. Əski çağlarda ədəbiyat, xəttatlıq, dilçilik, rəssamlıq və musiqi xanigahlarda öyrənilərdi. Sufilərin barınağı olan xanigahlar musiqinin inkişafında böyük rol oynamışdı. Səfəvi dövləti qurular-qurulmaz xanigahların hamısını Livandan gətirilən şiə şeyxlərinin fətvası üzərinə qapadıb “hüseyniyə”lərə dönüşdürdülər. Hüseyniyələrdə muğamlar üzərində ağlaşma mərsiyələri öyrədilirdi. Musiqi alətləri yasaqlandı və yalnız mərsiyə söyləyib ağlama kültürü gəlişdirildi. Qəmsevərlik və sızıldama Səfəviyətlə eyni zamanda bir dəyər halına dönüşdü. Toplu şəkildə ağlaşma toplumsal bir dəyər ölçüsü halına gəldi. “Mömin insan sürəkli mutlu, sevincli olmalı və çevrəsinə mutluluq dağıtmalıdır” önərməsinin yerini saxta qəm və kədər aldı. Mutluluq deyil, qəm və bədbəxtlik duyqusunu icad etmək sənət sayıldı. Mutluluq və sevinc icad etmək yerinə, Kərbəla olayı ətrafında saxta bilgilər uydurub ağlamaq hünər sayıldı. Oysa ki, Kərbəla şəhidləri özləri də cəsarətlə, ağlayıb sıtğamadan ölümü seçmişdilər. Kərbəla şəhidlərinin özgülük və etiraz fəlsəfələrini anlamaq yerinə, onlar üçün qəmli və ümidsiz musiqi notlarında ağlamaq bir gələnəyə dönüşdürüldü. (Bu zehniyətə və yaşam biçiminə qarşı musiqi və onun nəzəriyəsi ilə uğraşan Üzeyir bəy kimi aydınlar təknik gəlişmələrin, muğamı modernləşdirmənin yanı sıra şöbələr arasına rənglər əkləyərək muğamata yüklənmiş Səfəvi mərsiyəxanlığını rədd edəcək, dəstgahlara həyat duyqusu yükləyəcəklərdi. Bu da sənət və zövq alqılayışı üzərinə dəyərlər ölçülərində bir inqilab nitəliyi daşıyacaqdı.) Ağlı sıfırlaşdırmanın sonucu olaraq şəkillənən Səfəvi gələnəyi sənət türlərinin təcrübələrini də sıfıra çarparaq hissən və ruhən leşləşmiş sosial insan örnəyi oluşdurmaqda idi. İslamla, ağılla, Peyqəmbər həyatının təcrübələri ilə bütün ilişkiləri qoparaq qaranlıq və qoxumuş həyat biçiminə məhkum edilən insan türü. Əbulfərəc İsfahani, Farabi, İbni-Sina, Urməvi, Mövlana Cəlaləddin, Marağalı kimi böyük musiqi nəzəriyəçilərinin hamısı istisnasız olaraq Səfəvilərdən öncə yetişmişdilər. Səfəvi-qızılbaş-moğ səltənətindən sonra sanki yer dəlinərək bölgəmizdəki estetik duyum qabiliyətini, özəlliklə musiqi zövq anlayışını öz içinə alıb yox etmişdir. Bütün sahələrdə olduğu kimi, musiqi sahəsində də Səfəvilərdən sonra bir tək şəxsiyət yetişməmişdi. Yetişə bilməzdi. Musiqinin ortaya çıxması üçün dörd etkən bir yerdə bir bütün təşkil etməlidir: 1- Bəstəkar, 2- İfaçı, 3- Çalğıçı, 4- Dinləyici. Bu dörd amil Səfəvi öncəsində xanigahlarda denənirdi. Səfəvilərdən sonra nə bəstəkar qaldı, nə ifaçı, nə çalğıçı, nə də dinləyici. Hüseyniyəyə və mərsiyəxanlığa yuvalarına dönüşdürülən xanigahlarda bunlar yasaqlandı. O zaman musiqi necə yarana bilərdi? Xanigahlarda rindlik təcrübəsi qazanılırdı. Bu da musiqi zehniyətinin doğumuna olanaq sağlayırdı. Rind sürəkli mutlu olan insandır. Onun rindilik halındakı mutluluğu və kədəri musiqiyə yansıyırdı. Muğamdakı sevinc və kədərin əsasında rindlik halı durmaqda idi. Rindilik özünü şeirdə, musiqidə və rəqsdə ifadə edirdi. Səmazənlik də rindlik hallarından biridir. Səfəvi öncəsi eşq irfanında “şeir, musiqi və rəqs irfani hədəfə ulaşmaq üçün bir yerdə bütün olaraq arac kimi qullanılırdılar.”[1] Səfəvi sonrasında sənət üzərinə bu kimi dərin fəlsəfi yanaşmalar yox edilərək yas kabusu ortalıqda dolaşmaq başlamışdı. Yalnız xalq içində ozan sənəti əməkçi kütlə arasında davam etdi. Lakin ozan sənəti də Səfəvilərdən sonra köklü təhriflərə məruz qaldı. Ozançılıq Dədə Qorqud kimi öz tarixi anılarından ayrıldı və qullandığı mətnlərdə Səfəvi zehniyətinə təslim edildi. Ayrıca, Səfəvilərdən sonra ozan sənəti şəhər həyatından dışlanaraq kənd və köçəri ortamda öz etkinliyini sürdürməyə məhkum edildi. Tarixsəl köklərindən qoparılan ozan sənəti dışında qalan nə vardısa söndürüldü. Əflatun “bir millətin musiqisi dəyişdiyində onun anayasası da dəyişər” söyləmiş. Çünkü anayasa toplumun dünyagörüşünü və sosial zövq anlayışını da yansıdar. Səfəvilərlə eyni zamanda musiqimizin yox olmasıyla bir yerdə yönətim şəkli də dəyişdi və səfəviyət xalqımızı məscidlərdə ədəbsizləşdirməyə başladı. İslam peyqəmbərinin qadınlarını, ən yaxın mömin dostlarını yüksək səslə lənətləyib aşağılamaq din adlandırıldı. Rus sömürgəçiliyində bu sürəcin tam tərsi yaşanmağa başladı. Qafqazda yeni musiqimiz şəkillənirdi. İran-Səfəvi kültür hövzəsinin musiqi və zövq anlayışından qoparaq bağımsız və evrənsəl duyqulara və dünyagörüşünə dayana musiqi zehniyəti icad etmək üçün girişimlərdə bulunulurdu. “XIX əsrin ortalarında xanəndəlik sənəti ilə əlaqədar olaraq kamança, tar musiqi alətləri də təkmilləşər... keçən əsrin əvvəllərində kamança üç simli, tar isə beş simli olmuşdur. Lakin sonralar XIX əsrin ikinci yarısında tar daha da təkmilləşdirilmişdir. Böyük tarzən Sadıqcan tara 6 sim əlavə etmiş, artıq pərdələri qırıb atmış, onu döşü üzərində çalmışdır.”[2] Bu dəyişikliklər tarda yeni keyfiyətlər üzə çıxararaq onu sinədə çalmağa uyqunlaşdırmışdır. Sadıqcanın bu dəyişimi ilə tar İran-Səfəvi tarixi xatirələrindən ayrılaraq modern sürəc içinə girəcəkdi. Sadıqcanın bu dəyişimi İran-Səfəvi musiqi ortamından ayrılmaq üçün böyük inqilab hesab edilə bilər. Tar irani kimlik və kültür ortamından qoparaq yeni və türk kimliyi əksənli bir zəminə oturmağa başlamışdı. Şirvan bəyi Mahmud ağa kimi zənginlərin musiqini təqdir və musiqiçiləri təşviq etmələri ilə sənətə verilən dəyər fərqli və antisəfəvi ölçülər istiqamətinə qaymaqda idi. Bethoven kimi faciəvi aqibət yaşayan böyük sənətçi Mirzə Məhəmməd Həsən muğam ifaçılığına yeni boğazlar və ifa biçimi əkləyərək musiqimizi bir addım daha irəli daşıdı. Bu ortamda S. Ə. Şiravani kimi şairlər də musiqi ifaçılarını təşviq və təqdir edərkən Səfəvi tarixsəl ortamında olduğu kimi, molla-feodal sinfinin basqılarına məruz qalmırdı. Onun Mirzə Məhəmmədhəsəni öyməsi musiqi və ədəbiyat arasında köklü bağlantı oluşdurmaqda idi:

Əqlimi başımdan nə gülü yasəmən aldı.
Nə bülbülü, nə sünbülü bağu çəmən aldı.
Davud məgər zində olub dəhrdə, Seyyid,
Arami-dilim sövti-Məhəmmədhəsən aldı.[3]

Gürcülər kimi, böyük mədəniyət sahibi olan bir millətlə estetik boyutda ilişkiyə girmək Qafqaz türklərinin musiqi zövqünü dəyişdirirdi. Üzeyir Hacıbəyli Gürcüstanda təhsil aldığında gürcü musiqisinin gözəlliyi qarşısında heyrətlənirdi. Heyrətini yazılarında da dilə gətirmişdi. Gürcü musiqisindən etkilənən Üzeyir Hacıbəyli bu xalqın musiqi zövqünü Qafqaz türklərinin kültürünə tətbiq etməyə çalışdı. Daha sonra rus və Batı musiqisi ilə də tanış olan Üzeyir Hacıbəyli tətbiqatını daha qapsamlı şəkildə gerçəkləşdirdi. Qapalı İran-Səfəvi kültür ortamından azad olan Qafqaz türklərinin sosial zövq anlayışı erməni-gürcü və rus millətləri ilə ilişkiyə girərək yeni oluşum və olqunlaşım sürəcinə girirdi. Ortaq Qafqaz kültür və musiqisinin bir parçası olma yolunda çabalar var idi. Bunu Üzeyir Hacıbəyli bu şəkildə ifadə edər: “Azərbaycan türklərinin lisanı ümumisi Zaqafqaziyada beynəlmiləl bir dil olduğu kimi, ruhani dilləri olan musiqiləri dəxi yenə eyni vəziyətdədir. Bizim öz musiqimizdən hasil etdiyimiz təəssürata erməni və gürcü qonşularımız dəxi şərikdirlər. Əlavə, içlərində bizim musiqini özlərinə sənət edən mahir ustaları dəxi çoxdur. Ermənilərdə gözəl tar və kamança çalanlar çox olduğu kimi, gürcülərdə də zurna və balaban çalanları məşhurdur.”[4] İran kültür hövzəsindən qoparaq gürcü, rus və Batı musiqi kültür hövzəsinə giriş başarı ilə gerçəkləşirdi. Lakin Üzeyir Hacıbəyli öz amaclarını gerçəkləşdirə bilmək üçün uyqun mühit tapa bilmirdi. Çünkü bizim xalqın dinləyicilik kimi tarixi təcrübəsi yox idi. Musiqi düşməni olmaqla bilinən Səfəvi kültür basqıları estetik zövq alqılayışımızı məhv etmişdi. 500 illik tariximizdə bir tək musiqi eyitim mərkəzi olmamış, musiqi eyitim odaqları olan xanigahlarda qapadılaraq yerini mərsiyə və növhəyə buraxmışdı. Musiqi səsini haram sayan molla-feodal sinfi zehniyətinin arxasınca sürünən sürüngənlər şəklində yaşantı mövcud olmuşdur. Tahirə Qurrətuleyn kimi bir çox musiqi həvəskarı mütəfəkkir qadınlar örgütlənmiş Səfəvi zehni mirası tərəfindən öldürülmüşdür. Rus sömürgəçiliyində bu sürüngənliyə son vermək istənmişdi. Lakin necə? Bir tək musiqi mərkəzi və musiqi sarayı tariximizdə və şəhərlərimizdə yox idi. Operalarda rol alacaq qızlar və xanımlar yox idi. Tam bir yoxluq və heçlik varisləri idik. Bu üzdən də heçliklə donatılmış olan ölkəmizdə mədəniyət doğmadı. Modern mədəniyətimiz Gürcüstanda doğdu. Musiqimiz də, yazı dilimiz də, teatral əsərələrimiz də Gürcüstanda şəkilləndi. “Molla Nəsrəddin” də ilk olaraq Tiflisdə işıq üzü gördü. Gürcü mədəniyəti ortamına dayanaraq Qafqaz türkləri aydınlarinin qaranlıq tarixini aydınlatma və İran-Səfəvi kültür hövzəsindən ayırma eyləmi başlamışdı. Öz şəhərlərimizdə yobaz və heçlik varisləri olan qoçular sənətkar qadınları dərhal öldürərlərdi. Necə ki, Şövkət Məmmədovanı Üzeyir bəy və arxadaşları çətinliklə qoruya bildilər. Heçlik varisliyinə rəğmən Üzeyir Hacıbəyli kimi böyük şəxsiyətlər öz çalışmalarına davam edirdi. Onlar heçlik varisləri olan qaranlıq başlılara musiqi bəstələmirdilər. Gələcəyin tarixini oluşdururdular. Çünkü gələcək yönümlü indiki zamanı aydınlatmaq həm də tarixi azad etmək anlamındadır. Gələcək quşaqlar üçün heçlikdən fərqli olan bir miras buraxmaq çabası içindəydilər. İndi o zamandan bəri musiqimizdə böyük irəliləyişlər sağlanmışdır. Üzeyir məktəbində böyük musiqiçilər yetişdi. Lakin İran-Səfəvi ortamında gömülü qalan xalqda hansı musiqi gəlişmələri oldu? Heç bir şey. Son yüzillik tariximizdə Təbrizdə üç mahnı bəstələnmişdir: “Ayrılıq”, “Sizə salam gətirmişəm”, “Qaragilə”. İlk iki mahnını bəstələyən də Qafqazda yetişmişdi. O mahnıların bəstəcisi olan Əli Səlimi Bakıda Üzeyir məktəbində oxumuşdu. Musiqi bir toplumun zövq anlayışını və dünyagörüşünü sürətlə dəyişdirə bilər. Böyləcə tədricən Qafqazda yeni bir ulus yetişirdi. İstər-istəməz bu sürəcin siyasi şəkli də ortaya çıxacaq idi.

18.09.2014

---

[1] Nasirəddin Sahibəzzəmani, Üüçncü xətt, Ətai nəşriyatı, Tehran-1351 (h.ş), 324.

[2] Firidun Şuşinski, Azərbaycan xalq musiqiçiləri, Yazıçı nəşriyatı, Bakı-1985, s. 16.

[3] Yegzar Cəfərli, Əli Fəhmi dünyası, Adiloğlu nəşriyyatı, Bakı-2011, s. 127. 

[4] Üzeyir Hacıbəyov, Seçilmiş əsərləri, Birinci cild, Bakı-2004, 305.