Qafqaz türkləri aydınları gələnəklə
qarşı-qarşıya
Bütün xalqların gələnəkləri coğrafi imkanlar ortamında şəkillənmiş olar.
Coğrafi imkanın dışına çıxan gələnək mövcud olamaz. Yalnız coğrafi imkanların
dəyişimi ilə gələnəklər də kəndiliyindən dəyişimə uğrar. Ormanlaşdırma, su
birikimləri oluşdurma kimi girişimlərlə gələnəklər buna uyqun olaraq dəyişim
içinə girər. Əski çağlarda iqlimi dəyişdirmə yerinə, daha uyqun yaşam
məkanlarında yerləşmək uğruna böyük savaşlar getmişdir. Mərkəzi Asiya, Orta
Doğu iqlimləri həyat üçün uyqun olmadığından günümüzdə də bu geniş ərazilərdə
yaşayanların sayı azdır. Bizim ölkəmiz də qıtlıq və xaos iqlimi olaraq
mövcuddur. Tarixi, coğrafi olanaqlara görə yorumlama teorisinin əsasını
İbni-Xəldun qoymuşdur. Xəldunun “coğrafi tarix” yöntəmi öncə coğrafi imkanları
incələr. Dünyada coğrafi yaşam məkanları olaraq dörd bölgə mövcuddur:
1- “Tarixsiz coğrafiya (Аlyаskа
sаkinləri, Аmаzоnlаr, Buşmеnlər, Qrişmеnlər, Hind yаrımаdаsı оrmаnlаrının
sаkinləri, Indоnеziyа Аzbеtləri və yа digər cоğrаfi məkаnlаr tаriхsizdirlər)
həyat və yerləşim üçün uyqun olmadığından tarixsiz bölgələr sayılmaqdalar. Hələ
də dünyаdа tаriхsiz insаn tоpluluqlаrı mövcuddur və оnlаrın hаmısı kоntrоlu qеyri-mümkün
оlаn cоğrаfiyаlаrdа bulunmаqdаdırlаr.
2- Qalxınma və bolluq coğrafiyası. Bu
cоğrаfiyаdа yаğıntı və fəsillər nizаm-intizаm üzrədir. Tоrpаq məhsuldаrlığı və
mühəndisliyi ən kiçik hаdisədən təsirlənən vüsətə mаlikdir. Аğır-аğır ахаn bоl
sulu çаylаr sulаmа şəbəkələrini, nəqliyаt və irtibаtı mümkün еdir. Hərаrətin
miqdаrı və dərəcəsi fəsillərlə uyqunluq təşkil еdir. Оt-ələf və hеyvаnlаrın
kəmiyəti аrаsındа mövcud оlаn təbii tаrаzlıq məntiqi səviyədə və kоntrоl
оlunаsı həddədir. Bu cоğrаfiyаdаn qаlхаn və yа bu cоğrаfiyаyа girən insаnın
sеçim təşvişi yохdur, çünkü önlərində bir deyil, türlü seçənəklər bulunar.
Uyqun təbii şərаit, təbiətin hаzır imkаnlаrındаn yаrаrlаnmаq üçün təşkilаtlаnmа
mоdеllərini yаrаdar və münаsib ürətim imkаnlаrı mеydаnа çıхar. İntizаmlı nəsil
аrtımı, təbiətin həmаhəng və düzənli оlmаsı, uzun sürən qurаqlıq və şiddətli
isti-sоyuğun оlmаmаsı, vəhşi hеyvаnlаrın təhlükəsi və təhdidi оlmаdığındаn, bu
iqlimdə ibtidаi tоplumlаr kəmiyət оlаrаq sürətlə çохаlmışlаr. Ilkin еhtiyаclаrı
аsаnlıqlа gedərmə fərаğət və rаhаtlıq həddini gеnişlədər və ümumi аsudəlik
düşüncənin və mədəniyətin döllənməsinə, kök sаlmаsınа yаrdımçı оlar. Uyqun
iqlimin gеnişliyi, dахili kəmiyətin inkişаfınа və yеni tоplumlаrın girişi üçün
zəmin yаrаdar. Bu iqlimdə məskunlаşmа uğrundа еvyıхıcı, məhvеdici qаnlı
sаvаşlаr zəruri dеyildir. Bu cоğrаfiyаdаkı ilk insаn tоpluluqlаrı öz
еhtiyаclаrı qədərilə, imkаnlаrı və kəmiyətlərinə görə bəlli məhdud bir bölgəni
sеçərək оrаdа məskunlаşarlаr. Sоnrаkı klаn isə vеrimli ərаzinin gеniş оlmаsı
üzündən sаvаşmаdаn, bаşqа bir bölgəni məntiqi bir məsаfədə təyin еdər. Böyləcə,
minillər bоyuncа klаnlаrın dахili kəmiyətlərinin çохluğu nəticəsində və
köçərilərin gəlişi üzündən yеni mərkəzlər yаrаnar və ən münаsib məkаnlаr və
imkаnlаr sаvаşа еhtiyаc оlmаdаn sеçilərək оrаdа inkişаf prоsеsi bаşlаr. Bu
gеnişləmənin böyük bir qismi dахili kəmiyətin zаmаn-zаmаn аrtışı üzündəndir. Bu
cоğrаfiyа sadəcə güclü, köklü və zаvаlsız «аrdıcıl аristоkrаsi»nin Аvrоpаdа və
bənzər ölkələrdə döllənməsini sаğlаmadı, həm də о iqlim mаl-mülkə, vаr-dövlətə
hörmət üsulunu, siyаsi əməkdаşlığа еhtiyаcı və kültürəl bаğımsızlığını ilkin
idаrəçilərə diktə еtdi. Bu cоğrаfiyаdа iqtisаdi nаiliyətlər möhtərəmdir və
iqtisаdi güvənlik ümum tərəfindən qəbul еdilmiş bir üsuldur. Mərkəzi hökumətdə
iştirаk mənаsındа siyаsi əməkdаşlıq, hər sаhə üzrə istеhsаl gücünün imkаnınа,
kəmiyət və kültür оlаrаq gеnişləmənin miqyаsınа görə qаnuni sаyılar.
Böyləliklə, əhli bir cоğrаfiyа, bоlluq cоğrаfiyаsı nizаm və qаnunаuyqunluqdаn
ibаrət оlаn özünəməхsus хüsusiyətlərini öz sаkinlərinə və ilkin
təşkilаtlаndırıcılаrınа diktə еtmiş оlar.
3-
Xaos coğrafiyası. Bu
cоğrаfiyаdа bir-birinə qаrşı gəlməyəcək insаn qruplаrını özündə və
hаşiyələrində bаrındırаcаq gеniş оvаlıqlаr, sаkit ахаn çаylаr, vеrimli
tоrpаqlаr mövcud dеyildir. Bu cоğrаfiyа müхtəlif dəfеdici etkənlərlə iç-içədir.
Аz miqdаrdа intizаmsız yаğıntılаr sаysız dərələrin ахаrındа hаsilsiz, vеrimsiz
və təхribаt törədən sеllər оlаrаq, yеrli sаkinlərə hеç bir fаydа vеrmədən ахıb
gеdərlər. Hər klаn məhdud yеrаltı sulаrа, bulаqlаrа və mövsümi yаğıntılаrdаn
оluşаn göllərə və gölməçələrə görə çеvrələrdə mərkəzləşər. Bu cоğrаfiyаlаr
böyük insаn tоplumlаrını özündə bаrındırа bilməz, qəbul еtməz və оnun ən böyük
tоplаşmа mərkəzi, аncаq bir «kənd» оlar. Bu üzdən kəmiyət çохаldıqcа bаşqа
münаsib bir yеrləşmə məkаnı bulmаq üçün mühаcirət və köç bаşlаr. Mühаcirətə
səbəb оlаn аmil sаdəcə kəmiyətin аrtımı, cəmiyətin çохаlmаsı dеyildir, illər
bоyu dаvаm еdən qurаqlıq, tаrlа аfətləri, sеl, zəlzələ, su qаynаqlаrının
yеtərsizliyi və bu kimi şərtlər mühаcirətin güclənməsinə, gеniş vüsət аlmаsınа
səbəb olar. Böyləliklə, dаğınıq klаnlаr, çох sаylı kəndlər biçimində bütün bir
iqlimə müəyən bir cоğrаfiyаdа (хаоs cоğrаfiyаsındа) səpələnmiş оlar. Kəndlər
аrаsındа mövcud оlаn məsаfələr uyqundur və bu məsаfə kiçik bir cоğrаfi vаhidin
digər kiçik bir cоğrаfi vаhid аrаsındаkı məsаfədən ibаrətdir. Bu iqlimdəki
imkаnlаr qıtlığı, uyqun yеrləşim və yаşаyış məkаnı ахtаrmаq üçün sürətlə sаvаş
prоsеsini аrtıraraq bütün birikim və tоplаşmа mərkəzlərində özünü qоrumа,
müdаfiə uğrundа örgütlənmə zərurəti mеydаnа çıхarar. Cоğrаfiyаnın
münаsibsizliyi, tоrpаğın хəstəliyi, vеrimsizliyi və suyun аzlığı mövcud məhdud
imkаndаn yаrаrlаnmаq üçün örgütlənməni və tаrаzlı su pаylаşımını zəruri еdər.
Hər yаşаyış mərkəzi birimlərində hаnsısа bir аilənin və tоplumun ən güclü,
təcrübəli, zəkаlı və həttа ən təcаvüzkаr fərdi istеhsаlа və idаrəçiliyə düzən
gətirmək, qаynаqlаrı sаvаşmаdаn və sürtüşmədən pаylаşmаq üçün bütün iхtiyаrlаrı
ələ kеçirər və bunumla da kоllеktiv idаrəçilik fərdi hökmrаnlığа çеvrilər.
Müdаfiə tədаrükü bu cоğrаfiyаdа
məskunlаşаn tоplumlаrdа zəruri оlduğu kimi, münаsib yеrləşim məkаnındаn
məhrum оlаn sərgərdаn tоplumlаr üçün də sаvаş və hücum yеgаnə məskunlаşmа
vаsitəsidir. Dаvаmı qеyri-mümkün оlаn bu prоsеs bir tоplumun qоnşu tоplumlаrın
hаmısınа hаkim оlmаsı ilə sоnuclаnar və kоllеktiv müdаfiə, ümumi qаynаqlаrın
bölüşdürülməsi üçün təşkilаtlаnmа zərurəti bir qəbilənin və qövmün bütün
güclərinin mərkəzləşməsini sаğlаyar. Böyləliklə, bir аilənin güclü bir üzvü
аrdıcıl sаvаşlаrda gəlişərək öncə bir klаnın, sоnrа bir qəbilənin və nəhаyət
bir qövmün bаşçılığınа qədər yüksələr. Sоnrаkı mərhələdə tаm güvənlik аrаyаn
fərdi hökmrаnlıq əvvəlcə qоnşu qövmlərlə, sоnrа dа digər bölgə sаkinləri ilə
sаvаşlаrа gətirib çıxarar. Sаvаş cоğrаfiyаsının psikоlоjisini dаşıyаn hökmrаn
fərdin bаşındа böylə bir düşüncə dоlаşır ki, dünyаnın hаrаsındа оlursа оlsun,
оnа təslim оlmаyаn insаn tоpluluqlаrı оnun hökmrаnlığı üçün pоtеnsiаl təhdid və
təhlükədir və bu təhlükə bir аn öncə dəf еdilməlidir. Böyləcə də dеspоtizm dоğular. Xaos cоğrаfiyаsı
öz iqliminə məхsus idаrəçiliyə görə, dаimi sаvаşlаrı еhtivа еdən mеtоddаn bаşqа
bir şеy diktə еtməz. Dеspоt Sultаn məğlub millətlərə qаrşı yürütdüyü hədə-qоrхu
siyаsətini, iqtisаdi imkаnlаrı tаmаmən öz inhisаrındа bulundurmаqlа tətbiq
еdər. Xaos cоğrаfiyаlаrının hər şеyi; ziyаrət yеrləri, örüşlər, sаvаş аtlаrı,
nахırlаr və sürülər, bаğlаr, gözəl qаdınlаr və ахаr çаylаr hеç bir məhdudiyət
оlmаdаn sultаnın inhisаrındа оlar. Sultаn оnlаr üzərinə оlаn öz iqtidаrını zоr
və qılıc gücünə qаzаnmışdır. Sultаn bütün imkаnlаrı ələ kеçirdikdən sоnrа bir
hissəsini хidmətçiləri və sultаnın iqtidаrınа yаrdımçı оlаnlаr аrаsındа
bölüşdürər. Böyləcə ümumi istеhsаl mеtоdu müvəqqəti «tоyul»*
istеhsаl mоdеlinə çеvrilər. Xaos cоğrаfiyаsının dеspоt sultаnının ilаhi inаyət
və bəхşiş kimi sаydığı nə vаrsа, qаlхınmа və bоlluq cоğrаfiyаsındа vəhşilik və
bаrbаrlıq olaraq аnlаşılar. Böyləliklə, vеrimsizlik və xaos cоğrаfiyаsındа
iqtisаdi qоrunmа və güvən səltənətin sаyəsində mümkündür. Bu idаrəçilikdə
inkişаfа mаnе оlаn ən böyük аfət, hər еhtimаlа görə еtirаz imkаnlаrı əldə
еdilməsin dеyə, аristоkrаsinin inkişаfının qаrşısının аlınmаsı və hər növ
yeniliyin məhv еdilməsi olmuşdur. Vеrimlilik və bolluq cоğrаfiyаsının аristоkrаsisi
öz sələflərini bilmək və sаymаqlа qürur duyar. Vеrimsizlik və xaos
cоğrаfiyаsındа isə «аrdıcıl аristоkrаsi» bulunmаz, sərmаyə birikimi vücudа
gəlməz. Bu cоğrаfiyаnın аristоkrаsisi ən çох bir sultаnın və istisnа hаllаrdа
bir sülаlənin sultаnlаrı dönəmində müqаvimət göstərə bilər. Yеni sultаn və yа
sülаlə öncəki аristоkrаsini məhv еdib, vаr-dövlətini bərbаd еdər. Sultаnın və
yа bir sülаlənin iqtidаrlаrı müddətində mövcud еdilən аristоkrаsi sаdəcə
mаl-mülkünü, sərmаyəsini хətərdə, təhlükədə görməz, həm də cаnının və аiləsinin
məhv оlаcаğı, hədər gеdəcəyi, bərbаd еdiləcəyi əndişəsini dаşıyar. Yахın tаriх
örnəklərində Bayındırılı araistokrasisini Səfəviyə, Səfəviyə аristоkrаsisini Əfşаr,
Əfşаr əşrаfiyətini Zəndiyə, Zəndiyə əşrаfiyətini Qаcаr, Qаcаr əşrаfiyətini
Pəhləvi və Pəhləvi аristоkrаsisini indiki İslаm Cümhuriyəti məhv еtmişdir.
İslаm Cümhuriyəti dönəmində vücudа gələn аristоkrаsi tаm yеnidir və kеçmişlərlə
hеç bir bаğlаntısı yохdur. Bu biçim yönətimlərdə sərmаyə tоplаmаq
qеyri-mümkündür və sərmayənin tarixi olmaz. Kəndхudаdаn sultаnа qədər aristоkrаsi
hiyаrеrхiyаsi inhisаrdа оlduğu üçün bu cоğrаfiyаlаrdа milli аristоkrаsi оluşamaz.
İstеhsаl məhsullаrı istеhsаlа dönüşməyib istеhsаlа yаrdımçı оlmayaraq gizlin
хəzinə kimi, mərkəzi sistеmlə sаvаşmаq üçün sахlаnılar, gizlədilər. Milli
inkişаf durdurular və sərmаyə оlmаdığı üçün istеhsаl hеç bir dönəmdə gündəlik
еhtiyаclаr səviyəsini аşа bilməz. Bu iqlim və yönətimdə аristоkrаsinin оlmаmаsı
və yа gizlin оlmаsı səbəbilə çох аğır оlаn ümumi və sаrаy хərcləri ən kiçik
istеhsаl vаhidlərinin və yа çаğdаş аnlаmdа söylərsək, yохsul хаlq kütlələrinin
üzərinə düşər ki, bu dа ümumi yохsulluğа və inkişаfın tаm durdurulmаsınа səbəb
оlar. Dеspоtist siyаsət mütləq diktаtоrluq və iqtisаdi dеspоtizm şərtlərinə
tətbiq еdilərək, müvаfiqlərin nisbi təslimiyət və itаətləri bərqərаr еdilərkən,
bütün müхаliflər məhv еdilərlər. Bu siyаsət qаlхınmа və bоlluq cоğrаfiyаsındаkı
fеdеrаlizm siyаsətinin tаm əksidir. Xaos coğrafiyasında оluşаn siyаsi
örgütlənmədə hеç bir məğlub millətin milli və yеrli hüquqlаrınа sаyqı
göstərilməz. Sultаn «fəth еdilən məmləkətlərlə» ilgili «itаət еdənlər» və yа
«üsyаn еdənlər» anlayışları dışındа bаşqа hеç bir аnlаm tаnımаmаqdаdır.
4-
Vаhələr* cоğrаfiyаsı
(durqunluq cоğrаfiyаsı). Bu iqlimdə tоrpаqdаn təbii yаrаrlаnmа yаlnız
cоğrаfiyаnın bаğrındаkı kiçik lək**lərdən
fаydаlаnmаqlа mümkündür. Bir su quyusu, kiçik bir göl və zəif mövsümi bir bulаq
bir nеçə kеçinin, аtın, dəvənin və insаnın qidаlаnа biləcəyi аğаclıq və
аlаqlığı bir və yа nеçə аilənin vətəninə çеvirər. Hər bir cоğrаfi ləkin
məsаfəsi digər ləklərdən о qədər hündür, uzаq və kеçilməzdir ki, həttа оnlаrın
bir-birlərilə sаvаş və yа həyаtı dаvаm еtdirmək üçün çаrə аrаmа və birləşmə
istəklərinin qarşısını alar. Dış sаvаşlаrın qеyri-mümkün оlmаsı üzündən, həssаs
vаhə idаrəçiliyi, sаkinlərini və qоnşulаrını iç sаvаşlаrа zоrlаyar. Vahə
kültürü düşüncəsizcəsinə bu durumu «təəssüb» оlаrаq аdlаndırmаqdаdır. Bu təbii
və vəhşi bəqаyа (diri qаlmаğа) bənzəyən «təəssüb» аdаm bаşı tükətimi cоğrаfi
imkаna görə bəlli edər. Kimsə birikdirib sonrakı günlərə bir şey saxlaya
bilməz. İmkаnlаrı gеnişlətməyə, gəlişdirməyə qаdir оlmаyаn bu cоğrаfiyаnın
yönətimi yеni nəsildə həyаtın dаvаm еtmə şərаitini icаd еtmək üçün nəyin
bаhаsınа оlursа оlsun, vаhənin qаnunlаrınа və şərtlərinə uymаyаnlаrı vаhədən
dışlаyar. Vаhələrdə mövcud оlаn həyаt qаnunlаrındаkı ənənələri qоrumаq üçün qаn
tökmək vəhşilik dеyildir. Bu qəddаrlıq sаdəcə tоrpаqdаn fаydаlаnаn tоplum
kəmiyətinin аhəngdаrlığını cоğrаfi təbiətin аzаcıq səхаvətilə bərqərаr еtmək
üçündür. Vаhələr cоğrаfiyаsındа tərcih və sеçim аdətən qаnlı оlar. Uzun ömürlü
оlmаq, vаhənin dözülməz şərtlərinə mütləq uyum sаğlаmаq və həmаhəng оlmаq, оnun
аğır şərаitinə tаbе оlmаnın göstərgəsidir. Böylə uzun ömürlü аdаm vаhənin
аğsаqqаl sərkərdəsi оlmаğа hаqq qаzаnar. Bu cоğrаfiyаdа dаyаnışmа və
fikirdаşlıq imkаnı yаrаdаn kоllеktiv düşüncələr vücudа gəlməz. Hər bir vаhə
üzvü ətrаf cаnlı və yа cаnsız ünsürlər аrаsındаn bir tоtеmi seçər. Aydаn və
günəşdən bаşlаmış dаşа, bitkiyə, аğаcа və hеyvаnlаrа qədər bir nəyisə pərəstiş
еtmək üçün özünə inаnc və güc qаynаğı kimi təyin edər. Vаhələr cоğrаfiyаsındа
digər tоqquşmа fоrmаlаrındаn biri də аrdıcıl rаstlаntılаrdа kеçiş imkаnlаrı ilə
bаğlаntılıdır. Bir-birləri ilə savaşmanın anlamsız olduğunu, uzaq sakinlərlə
savaşmanın imkansızlığını görən vahə sakinləri bir iqlimdən başqa iqlimə yük
daşıyan ticarət yollarını kəsərək, yağmalarlar. Bütün bu şivələr vаhənin
cоğrаfi şərаitində mümkün yönlərdə həyаtın dаvаmı üçün аğıllıcа bir yönətimin
bаşаrısındаn qаynаqlаnar. Bu yаşаm tərzi digər cоğrаfiyа sаkinlərinin nəzərində
qаbаlıq və vəhşilik kimi görünməkdədir. Vаhələr cоğrаfiyаsındаn uzаqlаşdıqcа bu
qаbа dаvrаnışlаr və vəhşiliklər keçərliliyini itirməyə başlar. Cоğrаfi şərаitin
içindən qаynаqlаnаn, pеydа оlаn tаriх örnəklərinin dоğruluğunu sınаmаq cоğrаfi
sinifləndirmə yоlu ilə təsbit еdilə bilər. Üç müхtəlif iqlimin bulunduğu
Hindistаndа üç tаriхi prоsеs müşаhidə еdilməkdədir. Təqribən 20 milyоn tаriхsiz
hindistаnlılаr rəsmi Hindistаn tаriхi ilə hеç bir ilişki və bаğlаntılаrı оlmаdаn
о ölkənin bаkirə оrmаnlаrının dərinliklərində yаşаmаqdаdırlаr. Аncаq
Hindistаnın şərq sаhillərində və mərkəzində bolluq cоğrаfiyаsı ən yüksək
iqtisаdi inkişаfı və dеmоkrаsini öz bətnində bаrındırdığı insаnlаr üçün
sаğlаmışdır. Yаrı vеrimli cоğrаfiyаdаn оluşаn quzey nаhiyələrində isə dаğlıq
bölgələrdə yaşayan qəbilələr dеspоt hаkimin hökmlərinə itaət edərlər. Rusiyа
1917-ci ildən öncə gеniş vüsətli 4 türlü cоğrаfiyаsı ilə 4 tаriхi örnək
sərgiləmişdi. Bu girişdə ən аçıq örnək çеşidli dinlərin hökmlərinin və
tövsiyələrinin cоğrаfi iхtilаflаrа görə səciyələnməsidir. Üç kitаb sаhibi
pеyğəmbərlərin tövhid dinləri Оrtа Dоğudаn və еyni cоğrаfi məkаndаn
qаlхınmаsınа rəğmən, оnlаrın sоnrаkı yаyqınlаşmа məkаnlаrı (təkid və
tövsiyələrindən аsılı оlаrаq) tаriхin cоğrаfi qаnunlаrınа tаbе оlmаsı məntiqi
ilə gеrçəkləşmişdir. Böylə ki, Fələstin tоrpаqlаrındаn qаlхаn Hz. İsаnın
fikirləri оnun qаlхındığı məkаndа dеyil, qаlхınmа və bоlluq cоğrаfiyаsındа
qəbul еdilmişdir. Çünkü bоlluq cоğrаfiyаsının sükunətə, təslimə və bаrışа
tövsiyə еdən fikir və hökmlərə еhtiyаcı vаrdır. Bu hökmlər və fikirlər tаriхin
təbii inkişаfı və cоğrаfi imkаnlаrı ilə uyum içərisində оlmаlıdır. «Gözə göz,
dişə diş» söylənildiyini еşitdiniz. Fəqət mən sizə dеyirəm: kötüyə qаrşı çıхmа;
sənin sаğ yаnаğınа kim vursа, оnа digər yаnаğını çеvir. Və biri səninlə
məhkəməyə gеdib sənin köynəyini аlmаq istərsə, оnа əbаnı dа vеr. Və kim səni
bir mil gеtməyə zоrlаrsа оnunlа iki mil gеt. Səndən diləyənə vеr, səndən ödünc
istəyəndən üz çеvirmə. «Sən qоnşunu sеvəcək və düşməninə nifrət еdəcəksən»
dеyildiyini еşitdiniz. Fəqət, mən sizə dеyirəm: düşmənlərinizi sеvin və sizə
əziyət vеrənlər üçün duа еdin ki, siz göylərdə оlаn аtаnızın оğullаrı оlаsınız,
аrtıq nə еtmiş оlursunuz? Bütpərəstlər də öylə еtmirlərmi? Bundаn dоlаyı,
səmаvi аtаnız kаmil оlduğu kimi, siz də kаmil оlun.»[1]
«Tаnrı qаrşısındа bərаbərlik» bаyrаğını yüksəldən və qəbiləvi, qаn və dеspоtist
imtiyаzlаrı qеyri-məqbul sаyаn İslаm, sosial ədаlətin bərqərаr оlunmаsı üçün
təmənnаsız mübаrizəni və fədаkаrаnə cihаdı tövsiyə еdirdi. İslаm üstünlük və
imtiyаzı sоy, qаn və sülаləyə dеyil, təfəkkür və təqvаyа vеrirdi. Xaos və
vаhələr cоğrаfiyаsındа bu tövsiyə və fərmаnlаrа ciddi еhtiyаc оlduğundаn, İslаm
sürətlə hər iki tərəfdən Mərkəzi Аsiyаyа və bütün Аfrikаnın quzeyinə qədər
yаyqınlаşdı. Аncаq bu yаyqınlаşmаnın sürəti bоlluq cоğrаfiyаsının аstаnаsındа
аzаldı, Frаnsаnın və Hindistаnın sərhədlərində durmağa başladı. Çünkü bоlluq
cоğrаfiyаsındа mаl-mülkün qаnа, sоyа və хаnidаn bаğlаrınа оlаn üstünlüyü
islаmiyətdən öncədə mövcud idi. Sаvаş cоğrаfiyаsındа dözüm və təmkinə tövsiyə
еtmək bu cоğrаfiyаdаkı həyаtın ümumi еhkаmlаrınа ziddir. Bu cоğrаfiyаnın
insаnlаrı üçün Hz. İsаnın dаğ bаşındаkı mоizələri qətiyən bəyənilir dеyildir.
Bu üzdən bu mоizələr Аvrоpаdа dərk və qəbul еdildi. Аncаq İncil еhkаmlаri
dеspоt hаkimlər tərəfindən bərbаd еdilmiş vаrlıqlаrını əldə еtmək üçün üsyаnа
iznli, еtirаzа və inqilаbа mükəlləf оlаn Əfqаnistаn dаğlаrının ətəklərində
yаşаyаn qəbilələr və bu kimi cоğrаfiyаlаr üçün kеçərli dеyildi. «Zülmkаrlаrı və
yаndаşlаrını və bir оlаn Аllаhın yеrində olduqlarını sanan rəhbərləri bir yеrdə
tоplаyın. Hаmısını öldürüb cəhənnəmə vаsil еdin. Qоy bilsinlər ki, öz
əməllərinə cаvаbdеh оlurlаr.”[2]
Cаhаnşümul bir din оlmаyаn, sаdəcə 12 Yəhudi qəbiləsinə хаs оlаn yəhudiyət,
yаlnız qəbilənin birgə yаşаmа istəklərindən üstün оlmаyаn qаnunlаrlа uyum
içərisindədir. Bu dinin hədəfi, аncаq 12 Yəhudi qəbiləsini bir аrаyа gətirmək
və оnlаrın аrаsındа birlik və bərаbərlik sаğlаmаqdan ibarət olmuşdur.”[3]
Anlaşıldığı kimi coğrafi durum və imkanlar araşdırılmadan bir toplumun
tarixsəl psikolojisini və törələrinin içəriyini anlamaq mümkün olmayacaqdır. “Hər
dövrün sosial psixolojisi, daima o dövrün sosial ilişkiləri tərəfindən
şərtləndirilər. Bu, bütün sənət və ədəbiyat tarixinin açıqca isbat etdiyi bir
olqudur.”[4] Türk
toplumları bolluq və tarixsiz coğrafi iqlimdə yaşamamışlar. Mərkəzi Asiya, İran
və Azərbaycan quraqlıq və yağmursuzluğuna görə, xaos və vahələr coğrafiyasında
yerləşməkdədir. Zatən türklərin (uyqur türkləri istisna olmaqla) köçəri
olmalarının səbəbi yağmursuzluq, verimli torpağın az olması və quraqlıq
olmuşdur. Böylə iqlimlərdə şəhər mədəniyəti şəkillənəməmişdir. İqlim kiçik
topluluqlar şəklində yaşamağa imkan sağlamaqdadır. Lakin insan ağlı evrildikcə
tədricən şəhər həyatına keçiş də sağlanmışdır. Türklərin şəhər həyatına keçməsi
yerli millətlərin həyat şəklini təqlid etməklə gerçəkləşmişdir. İran
ovalıqlarında türklər fars şəhər həyatını özümsədiklərindən dolayı ticarət,
vergi və mədəniyət dili farsca olaraq bəlirlənmişdir. İslamdan sonra İranda və
Azərbaycanda yerləşməyə başlayan türk kimliyi və törələrinin şəkillənməsində
fars şəhər həyat biçimi etkili olmuşdur. Yalnız giləklər və talışlar kimi
ormanlıq bölgələrdə yaşayan qövmlər istisna olmaqla farslar da türklər kimi,
xaos iqlimində yaşamışlar. Ancaq farslar yerləşik həyata alışaraq kəhrizlərlə
su birikimi sağlaya bilmişlər. Türklər bu girişimdə bulunmadıqları üçün köçəri
həyatı tərcih etmişlər. Köçəri həyatda köklü mədəni təcrübə qazanmaq asan
deyildir, çünkü vətənin haralardan ibarət olduğu bəlli olmaz. Ayrıca,
heyvancılıq olaraq seçilən iqtisadi yaşam qaynağı tarımın gəlişməsini və
torpaqla köklü ilişki qurmağı önlər. Quraqlıq davam etdiyində vətən də dəyişə
bilmişdir. Türk həyat biçimi yerləşikləşdiyində kiçik kəndlərdən ibarət
olmuşdur. Türk tarixində şəhər həyatı təcrübəsi olmazkən, kiçik kənd həyat
təcrübəsi yayqın olmuşdur. Bu üzdən də türk ölkələrində türklərə aid olan
qalalı şəhərlər mövcud olmamışdır. Bakı, Dərbənd kimi türk ölkələrində mövcud
olan qalalı şəhərləri türklərin bu bölgələrə gəlişindən öncə mövcud olan yerli
qövmlər təsis etmişlər.
Törələr və gələnəklərin iqlim qoşullarına görə oluşduğunu dedik.
Finladiyanın ormanlarında qadınlar aydınlıq gecələrdə tək başına seyr edə
bilirsə, bu azadlıq imkanını sağlayan coğrafiyanın güvənliyidir. İqlim özəlliyi
toplumsal ilişkilərə yansıyar. Demokrasinin Batıda doğmasının iqlimsəl
nədənləri də olsa gərək. “Əlindəkini
bərk tut və kimsəyə güvənmə” psikolojisi xaos coğrafiyasına xas yaşam və
güvənsizlik biçimidir. Avropanın ormanlarında və verimli ərazilərində evlər
bir-birindən çox aralı tikilərkən, xaos iqlimində evlər iç-içə, hətta kəndlərdə
tövlələrlə evlər iç-içədir. Bu üzdən də heyvanlardan insanlara keçən bir çox
xaos iqliminin xəstəlikləri bolluq coğrafiyasında mövcud olmaz. Bu memari
biçimləri xalqın həyat şəklindən və gələnəklərindən qaynaqlanmışdır. M. Ə.
Sabir bizim iqlim kimi yaşam yerlərini fitnə və güvənsizlik coğrafiyası olaraq
nitələr və “Fitnə gövərir torpağımızdan, daşımızdan”[5]
söylər. Coğrafiyanın qəddarlığı qarşısında şamançılıq kimi inanclar ortaya
çıxmış və gələnəklərin şəkillənməsinə təsir etmişdir. Şamançılıq quraqlıq
iqliminin evyıxıcı, canyaxıcı basqıları qarşısında ortaya çıxan çarəsizliyə
təpki olaraq minillər boyunca meydana gəlmiş bir olqudur. “Zor doğa şərtləri
şamanlığın doğmasına səbəb olmuşdur. Zor doğa şərtləri qarşısında çarəsiz qalan
xalq, ayin sirasında ruhlarla təmasa keçən şamanın ağzından iyi xəbərlər alaraq
təsəlli bulmuşlar.”[6]
İslamdan sonra türklərdə davam edən “pirpərəslik” də bu kültürün davamı
nitəliyində olmuşdur. Pirpərəstlik günümüzdə pirləri, məzarları, imam və
imamzada qəbirlərini ziyarət şəklində varlığını sürdürməkdədir. İslamiyət bunları
ortadan qaldırıb və çoxtanrılığı rədd edərək yerinə, tək tanrını qoysa da, bu
kimi çoxtanrılıq, özəlliklə Səfəvilərdən sonra daha da güclənmişdir.
İslamiyətin zühuru ilə ərəb-fars-türk gələnəklərindəki çoxtanrılıq çağrışımlarına
qarşı çıxılsa da, bunlar siyasətə alət edilərək davam etdirilmişlər. İslam
kəndisi də xaos iqlimində doğdu. İslamiyət şirki ortadan qaldıraraq “tövhid”
əksənli ağlın qullanımı ilə doğanı və kainatı ram etməyi önə sürmüşdü. Xaos
coğrafiyasında islamiyətə qarşı ərəb-fars-türk gələnəklərinin dirənməsi və zamanla
da İslam kültürü içinə sızmalarına tanıq olmaqdayıq. Böyləcə İslamdan sonra
yenidən şəkillənən gələnəklər əski anılarını unutmamışlardır. “Köhnə bir fikrə
inadkarcasına bağlı olaraq qalmaq gələnəkçilikdir.”[7]
İslam öncəsi türk-şaman inancında bu etmənləri görmək mümkündür: 1- Göydə olan
Göy Tanrı, 2- Göy Tanrının yerdəki təmsilçisi şaman. Bu üzdən də şaman olmadan
Tanrıya ibadət etmək və tanrı üçün bir yerə toplaşmaq mümkün olamazdı. “Şamanın
toplumsal rolu, digərlərinə dəngə sağlama olanağı verməkdir.”[8]
3- Ataların ölməz ruhu. Özəlliklə türklər köçəri olduqlarından qəbristanlıqları
ya olmaz, ya da toplu biçimdə yaşam yerlərinin dəyişməsi üzündən
qəbristanlıqları unudulardı. Çünkü sürəkli yaşam yerləri dəyişilərdi və doğal
olaraq hər dəyişimdə qəbristanlıqlar daşınamazdı. Bu üzdən türk-şaman inancında
məzarlara özəl bir sayqı vardı. Rastlandıqları məzarı hansısa dədələrinin
türbəsi kimi görüb, ya da torpağa dönmüş dədələrini xatırladan türbə kimi
gördükləri üçün türk kütləsi məzara tapınardı. Ayrıca, dədələrin ruhlarının
Tanrı qatında oluşuna inanc var idi və məzara özəl sayqı duyulardı. Dədələrin
ruhlarının türbədə barındığına olan inanc türbəpərəstliyi doğurmuşdu.
Qızılbaşlar İslam və ağıl qarşıtı bu inanışa bir də Sasani dəyər və törələrini
əkləyərək ölkəmizdə yayqınlaşdırdılar.
Gələnəklər toplumun əxlaq ölçülərini təyin edən qurallar da gəlişdirmək
zorunda idilər. “Əxlaq qurallarının əsil gücü gələnəyə və irsiyətə dayanar.”[9]
Törələrin və gələnəklərin əxlaq ölçüləri sorqulanamazdı. Çünkü gələnəyi sorqulayacaq
kişiyə yaşam izni verilməzdi. Gələnəklərin qurallarının səbəbini araşdırmağa
gərək yox idi, olamazdı. “Gələnək səbəbləndirmədən keçərli olmaq deməkdir.”[10]
Toplumun yaşam istiqamətini bəlli edən gələnəklər qurumsallaşaraq mütləq egemen
gücə dönüşürdü. “Gələnək qurumlarımızı və davranışlarımızı böyük ölçüdə
bəlirlər.”[11]
Gələnək və törələr “psikolojik kütlə” oluşduramazsa, varlığını sürdürəməz.
Psikolojik kütlə, yəni gələnəyin içində mənliyi həzm, bireysəl kimliyi yox
edilərək kütlənin və kütləvi yaşama qurallarının dışına çıxa bilməyən fərdlər
topluluğu. Gələnəyin icad etdiyi psikolojik kütlədə hər kişi qurallara uyması
gərəkən bir məxluqdur. Onun ağlı yoxdur, var olan dədələrdən miras qalan
gələnəyin bəlirlədiyi ağıldır. Bireysəl əxlaq ölçülərini törələrin
oluşdurduqları psikolojik kütlə rəsmiyətə tanımaz. Rəsmiyətə tanırsa, kəndisini
sorqulayacaq zehniyətin doğumuna bir dəlik açar. Oysa gələnəklər sorqulanamaz.
Gələnəklər çevrəsinə dəmirdən bir divar hörərək bu dəmir divarın içində kütləvi
yaşantını rəsmiyətə tanıyar. Bunun dışında olanlar düşməndir. “Əxlaq
yasalarının doğadan var olduğu, ya da Tanrı tərəfindən qoyulduğu qəbul
edilərsə, bu yasaların mütləqliyi də kəndiliyindən qəbul edilər. Əxlaq
buyuruqları kəsin ilkə olaraq göstərilər. Amma əxlaq buyuruqlarının doğmuş,
ortaya çıxmış bir şey olduğu söylənərsə, o zaman doğuşlarının nasıl olduğunun
göstərilməsi gərəkər.”[12]
Lakin gələnəklər “bu, necə oluşdu?” sorusunu dinləyə biləcək xoşgörüyə sahib
olmazlar. Törələrin əxlaq alqılayışı və dünyagörüşü ortaq təcrübə və ortaq ağıl
olaraq qəbul edilər. Bu bağlamda olayları və oluşacaqları qavrama yetkisi
devingən fərdi ağla aid deyil, törələrin ağıl anlayışına görə, qavrama yetkisi
ortaya çıxar. Hər tür dəyişimə və yeniliyə qarşı sınırsız öfkə gələnəklərə və
törəsəl yaşantıya aiddir. Buna qarşılıq olaraq kütlə psikolojisi ilə yaşamağa
məhkum edilmiş insan topluluğu “gələnəyə qarşı sınırsız sayqı duyar.”[13]
Özəlliklə iqlim sınırlamaları üzündən heç bir yabancı toplum və gələnəklərlə
qarşılaşmayan toplumların gələnək və törələrində dəyişim söz qonusu olamaz. “Yer
üzündə tək başına yaşayan bir insanın əxlaqından söz ediləmədiyi”[14]
kimi, başqa xalqlarla təmasda bulunmayan bir topluluğun da qapsayıcı əxlaq
anlayışından söz ediləməz. Bunun örnəklərini əski çağlarda, hətta günümüz
gəlişməmiş və kürəsəlləşmə məcrası içinə girməmiş toplumlarda görməkdəyik.
Örnəklərlə anladacağımız üzərə səfəviyətlə eyni zamanda bütün İslam ölkələri və
dünya ilə ilişkilərimiz kəsldiyindən tək başına yaşayan birey kimi bir topluluq
halına gəldik və burada insani əxlaq ölçülərini aramanın heç bir anlamı olamaz.
Burada molla-feodal sinfi sömürüsünün topluluğun bütün duyqu və düşüncələrini
sömürdüyünə tanıq olunar. “Gələnəklə aldığımız duyquları, düşüncələri
kəndimizinkilər olaraq qəbul edəriz. Bundan dolayı da gələnəklə alınan içərik
“keçmiş olaraq” anımsanan bir şey kimi deyil, “indiki olaraq” verilmiş bir şey
kimi bizə bağlıdır. Burada bizi keçmişə
götürən anımsama edimi (əməli) birlikdə verilmiş olmadığından, bundan dolayı da
içində yaşadığımız şeyin keçmiş olduğunu bilmədən, keçmişin içində yaşarıq. Bir
taxım davranışlar, görüşlər, düşüncələr, bəlli dəyər yarqıları, ya da törələr
və görənəklər dədələrdən çocuqlara gələnəklə daşınmaqdadır. Sonrakı torunlar
intiqal edilən bu yaşantıların kəndilərindən təməlləndiyini heç sezməzlər, heç
ayırdına varmazlar.”[15]
İslam sonrası tariximizdə gələnəklərin qismən də olsa digər gələnəklərlə
qarşılaşdıqlarına tanıq olmaqdayıq. Səlcuqlu imperatorluğunda dəyişik millətlər
öz gələnəkləri ilə bir siyasi çatı altında yaşamaq zorunda qalmışdılar. Bütün
bu qarşılaşmalara qarşı hər bir gələnək kəndi qapalılığını qorumaq çabası
içində olmuşdur. Lakin Səfəviyətdən sonra tam olaraq qapalı və çevrədən,
dünyadan qopuq Səfəvi-Sasani gələnəyinin içində həbs həyatı yaşayan topluluq
gerçəyi ilə qarşılaşmaqdayıq. Göydəki tanrını yerdəki şaman və muğ* timsalında anlayan zehniyətə qarşı
İslamiyət “Biz sizə şah damarınızdan daha yaxınıq”[16]
söyləsə də, gələnək icabı Tanrını öz içində və kainatda arama yerinə, şaman-muğ
örnəyində arama tərcih edilmişdir.
Böyləsinə sərt qaranlıq gələnəyi dələrək bir işıq yolu bulmaq üçün
“Türkmənçay” andlaşması kiçik, çox kiçik imkan sağlaya bilmişdi. Qapalı
Səfəvi-qızılbaş-muğ gələnəyinin qaranlıq dünyasına qarşı “Türkmənçay”
sonrasında kiçicik fərqli bir üfüq açılmış və Qafqaz türklərində bu üfüq
doğrultusunda eyləmlər başlamışdı. “Gələnəyi anlamaq və dəyişdirmək necə mümkün
ola bilər?” sorusunu sorma cəsarəti meydana çıxmış və bu sorqulama üzündən
kimsə öldürülməmişdi. Rus sömürgəçiliyi ilə Səfəvi-qızılbaş-muğ törələrinin
sorqulayıcıları öldürmə quralı çeynənmişdi. Gələnək deşilmişdi və deşik, Qafqaz türkləri aydınlarının çabaları ilə hər
gün bir az daha genişləyirdi. Səfəvi-qızılbaş-muğ gələnəyinə qarşı yeni bir
üfüq açaraq kimliklənmə, çağdaşlaşma kimi gələnəyə düşmən qavramlar beyinlərdə
dolaşmağa başlamışdı. Qafqazdakı durumun tərsinə olaraq bu qavramları dilinə
gətirən kişilər Səfəvi-Qacar-Sasani mühitində həmən yerlərindəcə amansızca
öldürülürdülər. Sorqulama imkanı ortaya çıxdıysa, artıq o, öz amacına doğru
irəliləyəcəkdi. Gələnəklərin ağıldan yoxsun, bağnaz (doqmatik) və basqıcı
dəyərlərinə qarşı ağıl əksənli yeni dəyər icad etmək Qafqaz türkləri
aydınlarının tək amacı idi. Gələnək ölçülərinin qavrayış biçiminə qarşı ağıl
əksənli qavrayış türü üzərində mətnlər oluşdurma fürsəti doğmuşdu. Gələnəklər
doğa bilimini və doğa ilə ilişkilər şəklini də etkilər. Səfəvi tarixi ortamında
bir çox əskidən təsis edilən çeşmələr, körpülər, memarlqılar uçurulmuşdu. Çünkü
Səfəvi-Sasani gələnəyinə görə, bunlar fərqli gələnəyin ürünləri olduğundan yox
edilməli idilər. Səfəvi baş mollası Kərəki sünni camilərin qiblələrinin yanlış
olduğunu duyuraraq sökülmələri üçün fətva sadir etdi. Səfəvi tarixində mövcud
olan doğanın bu qədər gəlişməz və barınaqsız, gözəlliksiz olmasının səbəbi
insan ağlının Səfəvi törələrini dələrək torpaqla təmasa keçə bilməməsi üzündən olmuşdur.
Qafqaz
türkləri aydınlarının qızılbaş-muğ gələnəyinə necə qarşı çıxdıqlarını anlaya
bilmək üçün sorqulama yöntəmindən yararlanma yararlı olacaqdır. O dönəm aydınlarının
düşüncə üfüqlərini incələmək ən doğru yaxlaşım yöntəmi ola bilər. O aydınlar
varlığa necə baxmışlar? Ağıllarında dolaşan soru və sorunlar nələr olmuş? Bu
soru və sorunların çözümlənməsi üçün önəriləri, ön görüləri nələr olmuşdur? Bu
yolda mətnləri araşdırma yolbayımız (rəhbərimiz) ola bilər. Çünkü yüzilliklər
arası beyinsəl ilişki, ancaq mətnlərin oxunuşu ilə sağlanmış olar. Bu açıdan
türklər kimi, mətnsiz tarixə sahib olan xalqların çox əski tarixlərini
araşdırmaq çətin məsələdir. Lakin XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəlləri ilə
ilgili olaraq bolca mətn örnəkləri əlimizdə bulunmaqdadır. Bu sənət əsərlərini
incələyərək aydınların toplumla və dünya ilə olan ilişki türlərinin içəriyi haqda
bilgi sahibi ola bilərik. “Sənət toplumsal həyatı və
fəəlsəfi düşüncəni ifadə edər, çünkü başqa bir şeyi ifadə etməsinə zatən imkan
yoxdur.”[17]
Aydınlanma ilə din və gələnək qonusu hər zaman iç-içə olan mövzular
olmuşlar. Qafqaz türkləri aydınlarının miras buraxdıqları mətn araşdırıldığında
ilk olaraq qarşılaşdığımız bir gerçək var: Din və gələnək qonusunda ön
yarqıların tümünə qarşı çıxmışlar. Batılıların aydınlanma sürəcində İncili
tarixsəl zəminə oturdub onun doqmatik yorumuna qarşı çıxıldığı kimi, Qafqaz
türkləri aydınları da gələnəklərin və dini otoritənin bağnaz (doqmatik) təfsirlərinə
və uyqulamalarına açıqca qarşı çıxmışlar. Dinsəl və gələnəksəl otoritəyə qarşı
tarixsəl və sorqulayıcı ortaq ağıl otoritəsini önə çıxarmışlar. Bu yanaşmaya
görə, Tanrı tarixsəl və kollektiv ağlın içində və dışında, hər yerdə mövcud
idi. Səfəvi mirası çoxtanrılığın timsalı olan molla-feodal sinfinin çıxarcıl (mənfəətcil)
ağlının sınırları içində və fətvalarında deyildi. Ağıl, yalnız sorqulama sürəcində
vardır və bunun dışında ağıl deyə bir olqudan söz ediləməz. Bu üzdən də Səfəvilərdən
sonra söndürülən ağıldan heç bir düşüncə ürünü mətn miras qalmamışdı. Sadəcə
qorxunc Səfəvi-qızılbaş-muğ törə qaranlığı miras qalmışdı. Qızılbaş-Səfəvi-muğ
gələnəyi genəlliklə dini və siyasi otoritəni əlində bulunduran sülalələrin,
ideolojilərin toplumsal ağlı bir tür əsir alması, hətta söndürməsi ilə şəkillənmişdi.
Qızılbaş-Səfəvi-muğ gələnəyi, yəni ağlın və sorqulamanın dışlandığı toplumsal
ilişkilər bütünü. Bu doğrultuda Qafqaz türkləri aydınlarının nə kimi mirasla
qarşı-qarşıya olduqlarını anlaya bilməmiz üçün Səfəvi ontolojisi üzərinə göz
atmaqda yarar var. Səfəvi ontolojisini yeddi evrədən ibarət olaraq görmək
mümkündür:
1- XIII yüzildə Şafei məzhəbinə mənsub
İshaq Səfiəddin Ərdəbili tərəfındən Səfəvi təriqətinin təməli qoyulmuş və XV
yüzilə qədər sürmüşdü. 2- Anadoluya getdikdən sonra Şeyx Bədrəddinin kitabları
ilə tanış olan Şeyx Cüneyd Osmanlıya qarşı savaşmaq istəyən geniş ələvi kütləsi
ilə qarşılaşar və Şafeiliyi buraxaraq hürufi əksənli şiəliyə keçər. 3- XV yüzilin sonlarına doğru Cüneydin oğlu
Heydər qızılbaşlığı təsis edər. Guya IV xəlifə Əli onun röyasına girərək
qızılbaşlıq fikrini Heydərə açıqlar! 4- Aşırı fars milliyətçiliyinin yardımı ilə
Şah İsmayıl qızılbaş ordularını qullanaraq Səfəvi dövlətini təsis edər. 5-
Çaldıran Savaşı ilə Yavuz Sultan Səlim saxta “Mehdi” olan Şah İsmayılı yenərək
onun qeyblərdən yardım alma yalanını ifşa edər. 6- Çaldıran Savaşı sonrası
İsmayıl fars milliyətçiliyi əksənli dövlət qurma eyləmini sürdürər. 7- Səfəvi
sülaləsinin siyasi həyatı tarixə gömüldükdən sonra onların gətirdikləri çoxtanrılıq,
türk-İslam düşmənliyi olan ideoloji sonrakı dövlətlərin də (Qacar, Pəhləvi,
Xomeyni) politikasına dönüşərək günümüzə qədər davam edər.
Səfəvilərdən sonrakı sürəci loqosun (ağlın) mitos (əfsanə) tərəfindən
yenilməsi olaraq qəbul edərsək, Qafqaz türkləri aydınlarının intelektual
çabalarını və bu çabaların sonucunu mitosun loqos tərəfindən yenilməsi kimi
görmək olasılıqlıdır. Bəzi aydınlar səfəviyətdən miras qalan tüm törələri
doğruların, insani ləyaqətin üzərinə çəkilmiş rəng olaraq görürdü. Bu aldadıcı
rənglərdə inanılacaq, güvəniləcək, üzərində düşünüləcək heç bir şey yox idi:
“Uyma
könlüm, xəlqdə yoxdur sədaqət, rəngdir,
Məscidü
meyxanə rəng, eyşü ibadət rəngdir.
Mey riya,
məşuqə ğəş, hüsnü vəcahət rəngdir.
Rəngdir
hər dürlü matəm, hər məsərrət rəngdir,
Anla, ey
əbnayi-xilqət, cümlə xilqət rəngdir.”[18]
Ussal (rasional) düşüncənin ürünü olan nə qədər gəlişmələr olmuşsa,
istisnasız olaraq hamısı Səfəvi öncəsinə aiddir. Səfəvilərdən sonra nə
Əbuhənifə, nə Farabi, nə Biruni, nə İbni-Sina, nə İbni-Xəldun kimi bir tək
düşünür yetişməmişdi. Səfəviyət sonrası bölgəmiz çevrəsi dəmir divarla hörülmüş
bir qaranlıq ortamda yaşamağa məhkum edilərək, sadəcə başına döyüb ağlamışdır.
Bu üzdən də Qafqaz türkləri aydınları anlayacaq və anlaşacaq heç bir tarixi
mirasla qarşılaşmırdılar. “Anlaşmaq bir başqası ilə anlaşmaya varmaq deməkdir”[19]
önərməsini qəbul edərsək, Səfəvi-qızılbaş-Sasani din və törə anlayışı ilə necə
anlaşmaq olardı və günümüzdə də necə anlaşmaq olar? Səfəviyət mirasından nəyi anlamaq
gərəkir? Nifrət, kin, İslamın doğuşu zamanı Peyqəmbərin ən yaxın arxadaşlarına
lənət göndərməyimi? İnsan evladı olan və insan olduğu üçün xəta yapma haqqına
sahib olan imamların “məsum!” oluşlarınımı? Ya da Peyqəmbərin və Əlinin
döllərinin qutsal oluşlarınımı? İslamda qutsal döl yoxdur. Bu uydurulmuş
məsumiyət məsələsinin dinə, imana, elmə, fəlsəfəyə, rasionalitəyə, bilincə,
bəşəriyətə nə yararı ola bilər? Bu uyduruq əfsanənin tək amacı Sasani kimliyi
əksənli siyasi oluşum sağlamaq olmuşdur. Məsum olsalar bilə, Tanrı ödüllərini
verməli, bizimlə və İslamla nə əlaqəsi ola bilər bunun? Məsumiyət sırf Allaha
xasdır və insanın məsum və xətasız olduğuna inanmaq üçün əqli dəngə yerində olmamalıdır.
Zatən əqli dəngəsi yerində olmayan bir sürəcdir səfəviyət. O zaman səfəviyətlə
xalqın ağlına girdirilmiş bu məsumiyətin tarixsəl kökəni nədir? İmamlara
yüklənən məsumluq məsələsi İslamdan deyil, Sasani kültüründən
qaynaqlanmaqdadır. Sasanilərdə şah “fərri-izədi” adlanırdı, yəni qutsal və
məsum döl. Qutsal döl məsləəsi Sasanilər Ömər tərəfindən devrildikdən sonra
Sasani mehvərli fars milli kimliyini yüksəltməyə çalışan qruplar və ideoloqlar
tərəfindən dirildildi. Şüubiyə, ismailiyə, hürufiyə şəklində fərri-izədi davam
etdirildi. Türklər də əsasən İslami bilgiləri farslardan aldıqlarından
fərri-izədi anlayışı qızılbaşlıq adı ilə ortaya çıxdı. Fərri-izədinin, yəni
qutsal döldən olan Sasani şahlarının qeybi də bildikllərinə inanılırdı. Quranda
qeybi Allahdan başqa kimsə bilməz, biləməz deyilsə də, fərri-izədi yoluyla İslamı
anladığını zənn edən qızılbaşlar da Şah ismayılın qeybi bildiyini sanırdılar.
Hətta Şah İsmayıla aid edilən şeirlərdə də adam qeybi bildiyini açıqca ifadə
edər. BU, yəni mən insan deyiləm də Allaham deməkdir. Hamımız Adəm soyundan
gəlmişik və Adəm xətasından dolayı uçmaqdan (cənnətdən) atılmışdır. Yəni
xətakar dədənin törəmələriyik. İmamlar da Adəm soyundan deyillərmi? O
məsumiyətə bəşəriyətin və ağlın ehtiyacımı var?
Çox dərin anlam daşıyan bu sorular Qafqaz türkləri aydınlarının ağlını
qurcalayırdı. “Fikirləri topdan qəbul etmə, ya da topdan rədd etmə alışqanlığı
həqiqəti aramaya əngəldir. Bu alışqanlığın hakim olduğu toplumda gerçək düşüncə
gələnəyi qurula bilməz.”[20]
Düşüncə gələnəyimizin oluşmayışının nədəni Səfəviyətin soyqırım yaparaq
qızılbaş-Sasani törələrini zorla ölkəmizdə egemen etməsi olmuşdur. Səfəviyətdən
öncə ölkəmizdə türdeşlik (monotonluq) yox idi. Şiə, sünni, bu görüşlərə bağlı
təriqətlər, xristianlıq və digər axımlar
mövcud idi. Səfəviyətdən sonra ölkəmiz və bölgəmiz tək tür görüşün qaranlığına
gömüldü və hətta Şah İsmayıl və Şah Təhmasib zamanında Mövlana Cəlaləddinin
əsərləri yasaqlandı. Çünkü Mövlana “Məsnəvisində şiəliyi İslam və insanlıq
düşməni olaraq təsvir edər.* Qafqaz
türkləri aydınları yayımladıqları dərgi və qəzetlərdə Səfəvilərdən miras qalan
təcrübələri ifşa edərlər. Heç bir düşünsəl və əxlaqi boyutu olmayan antiinsani
təcrübələrin insan ruhunu, milli kimliyi necə əsir aldığını açıqca bəyan
edərlər. Hegel “bilincin kəndisi üzərində gerçəkləşdirdiyi dialektik hərəkət
təcrübə deyilən şeydir”[21]
söylər. Sorularsız, sorqulamasız oluşan təcrübələr insan və toplum önündə
tuzaqdan başqa bir şey deyildir. Ələşdirəl (tənqidi) ortamda oluşan
təcrübələrdə sualın önəmi cavablardan daha üstündür. Sorusuz təcrübə oluşumu
sürəcində ağıl yenilmiş, susdurulmuş və qaranlığa gömülmüş olar. Hər sorunun
cavabı olmalıdır deyə bir qural da yox. Cavabsız qalan sorular nəsillərin
düşüncəsini qurcalayaraq tarixsəl və dinamik ussal (əqli) etkinlik (fəaliyət)
oluşdurar. Bilmsəl, dinsəl, düşünsəl təcrübələrə qapalı və kəndini mütləq doğru
bilən bağnaz (doqmatik) gələnəksəl təcrübələrin qaranlığına gömülmüş bir toplum
gerçəyi ortada idi. Heç bir şübhə və düşünməyə izin verməyən Səfəvi-qızılbaş
təcrübələri yeni düşüncənin döllənməsinə də əngəl olurdu. Təcrübəyə sahib olmaq
soru sormadan müyəssər olamazdı. Devirləri anlamaq üçün o çağların aydınlarının
qafasında və toplumun ortaq bilincində dolaşan sualları öyrənmək gərəkir.
Səfəvi sonrası sorular nə idi? Böyük Axundov Səfəviyətin mirası olan və xurafat
içərən kitabları bir-bir incələyərək onların ağlında dolaşan soruların nə qədər
komik və iyrənc olduğunu “Məktubat”ında açıqlar.
Toplumları
gəlişməyə doğru devindirən (hərəkətləndirən) etkən onların aydınları tərəfindən
bəlirlənərək toplum qatından özümsənən ortaq ərək (hədəf) olmuşdur. Səfəvi
sonrasında tək hədəf imamlar üçün göz yaşı töküb, başa döymək olduğundan bu
amaca görə də, mərsiyə ədəbiyatı adında insan ləyaqətini aşağılayan mətnlər yazılmışdır.
Lakin “Türkmənçay” sonrası Səfəviyət zindanından azad olan xalqın aydınları
yeni və modern amac bəlirləməyə başladılar. “Yöntəm problemini bütünüylə amac
bəlirlər.”[22]
Bəlirlənən amaca doğru yeni yöntəm seçilərək, ona görə davranılmış və ona görə
düşüncələr mətnləşdirilmişdir. Modernitə nəfəsi Qafqaz türkləri aydınlarının
düşüncəsində yanqılanmaqda idi. “Modern aydınlanma soyut və devrimcidir.”[23]
Səfəvi qalıntısı antiinsani mirasa qarşı modern düşüncənin devrimci saldırısı
başlamışdı. “Molla Nəsrəddin” bütünüylə qızılbaş-Sasani kültürünün sevimsiz və
çirkin simasını sadəcə sözcüklərlə, mətnlərlə deyil, rəngli rəsm əsərləri ilə
də gözlər önünə sərirdi. Şəxsiyətli insan Səfəvi qalıntısından uzaq durmalıdır
düşüncəsi tədricən mətnləşir, modern ərdəmli insanın özəllikləri təsvir
edilirdi. “Ərdəm nədir?” sorusuna Səfəvi-qızılbaş gələnəyi bir tək cavab
vermişdi: Ərdəm molla-feodal sinfinə qul olmaqdır. Bu zehniyət üzündən insan
ləyaqətini təhqir edən çocuq adları Səfəvi gələnəyin mirası kimi yayqınlığını
sürdürmüşdü: “ağaqulu, muhəmmədqulu, əliqulu, həsənqulu, hüseynqulu, abbasqulu,
kazımqulu, mirzəqulu, cavadqulu, rzaqulu, mehdiqulu, sadatqulu, imamqulu,...”
Oysa ki, İslam öyrətilərində bütün insanlar və peyqəmbərlər Allahın quludurlar.
Bu haqda daha ayrıntılı olaraq “din bölümü”ndə bilgi veriləcəkdir. İlk kəz
olaraq Qafqaz türkləri aydınlarında “ərdəm nədir?” sorusu insanın kəndi ağlını
qullanma yetənəyi olaraq nitələnirdi.
Evrimi (təkamülü) iki şəkli ilə anlamaq mümkündür: 1- İrsi evrim, yəni
tarixin yaratdığı insan. 2- İktisabi (qazanılan) evrim, yəni insanın yaratdığı
tarix. “Türkmənçay” andlaşmasına qədər mövcud olan insan modeli gələnəksəl
tarixin (Səfəvi gələnəklərinin) yaratdığı düşüncəsi susmuş, iradəsi sömürülmüş
insan idi. Molla-feodal sinfinin köləsi olan, sürülər şəklində molla-feodal
sinfinin mənafeyi yolunda könüllü olaraq gərəkdiyində ölümü seçən insan türü
mövcud idi. Səfəvi-qızılbaş gələnəyi ilə ruhu və dünyagörüşü zəhərlənmiş olan
insan Tanrının övdüyü bütün gözəl dəyərlərdən boşalaraq aşağılıq yaratığa
dönüşmüşdü. Qafqaz türkləri aydınları bu aşağılıq yaratığı şərəfləndirəcək və
onu Səfəvi-qızılbaş çirkabından azad edərək yenidən insan yapmaq istəyən eyləm
başlatmışdılar. İnsan olmanın özəlliyi molla-feodal sinfinə iman etmək deyil,
insan olmanın özəlliyi düşünə bilməkdir. Bu zehniyəti düşüncəsi susdurulmuş
psikolojik kütləyə açıqlamağa çalışırdılar. Bu necə mümkün ola bilərdi? Bunun
tək yolu düşündürücü, ağlı devindirən fəlsəfi şübhədir. Bilgi və mərifət də
şübhənin ürünü olaraq düşüncələrdən toplumsal yaşama axışar:
“Şübhə
artarsa, həm yəqin artar,
Mə´rifət
nuru şübhədən parlar.
Şübhədir
hər həqiqətin babası,
Şübhədir
əhli-hikmətin atası.”[24]
Qorxunc və
qaranlıq gələnəyə, Səfəvi mirası kabusa qarşı aydınlanma və aydınlatma
cəsarətində bulunanlara bu şəkildə təşviqlər və təqdirlər sunulurdu:
“Millətin
heysiyətin yüksəldin, ey qeyrətvəran,
Millətim
sizdən böyük şanü-şərafət gözləyir”[25]
Gələnək və
xurafi törələrin qaranlıqları ilə qarşılaşma bilincinə ərən aydınların ilk
görəvi bu tarixi və gələnəyi yenməyə çalışmaq və onun basqılarını çağdaş insan
zehniyətindən uzaqlaşmaqdan ibarət idi. Heçlikdən oluşan bu qaranlıq tarixin
təcrübələri soruları və cavabları ilə bir yerdə modern insan ağlından dəf olub
getməli idi:
“... nə
çıxar keçmişdən?
Fazla bəhs
etməyəlim bir heçdən.
Varsa ən
doğru həqiqət o “bu gün”,
“Bu gün”ün
hökmünü dərk eylə düşün!”[26]
Keçmişin bizimlə qonuşan səsi olan mətnlər mərsiyə və ağlaşmadan başqa
bir şey söyləməməkdə idi. Bildiklərindən şübhə etməyən və bilgiləri də yalandan
başqa bir şey olmayan gələnəksəl insan sürüsü “bu gün”də yaşamaqdan qorxurdu və
Şəbüstərdə qızlar üçün oxul açan Möcüzü daşa basdıqlarında biçarə Möcüzün
adamxor gələnəyin sürülərinə qarşı fəryadı yüksəlirdi:
“Gündə
dörd-beş kərə bəs mən sizi güldürməmişəm?
Ay
şəbüstərli dadaşlar, sizə mən neyləmişəm?”[27]
Evladını
oxula buraxmaq yerinə, aşura törənlərində həm özünün, həm yavrusunun başını
dəlik-deşik edən dehumanizə edilmiş Səfəvi-qızılbaş insan sürüsünə xitab edirdi
Möcüz:
“Kəllən
dedim ahəndi qəzəbləndi kəfənpuş,
“Molla
Nəsrəddin” komik varlığın, özəlliklə komik Səfəvi din anlayışının və mərsiyə
kültürünün təsviri missionunu öz üzərinə götürmüşdü. Molla Nəsrəddinə görə, bu
xalq ağlamağı da başarmır. Ağlamaq yerinə, başını qanadıb, zəncir vurub,
üzərinə kül səpir. Böylə ağlamaqmı olar yahu? Böylə kədərmi olur?
“Lənət
sənə, ey cəhl, nə bidad ediyorsun!
Hər gün
yeni bir məl´əmət icad ediyorsun!”[29]
İnsanın
kədərə ehtiyacı var. Bu mənəvi ehtiyacı Səfəvi-şiə hiyləgərliyi sömürərək
molla-feodal sinfi üçün bir gəlir qaynağına dönüşdürmüşdür. İnsanın fitrətində
olan kədər duyqusunu sömürərək cebini dolduran molla-feodal sinfi Səfəvi
gələnəyində əxlaq örnəyi insan kimi də sunulmuşdu. İslamiyətdə olmayan və haram
üzərinə oluşa gələn bu komik insan modeli aydınlanmanın yıxmaq istədiyi
sömürücü kişi modeli idi:
Kəndi
əxlaqi sönükkən həpsi,
Yeltənir
verməyə əxlaq dərsi.
Sadə mənbərdə
deyil, hər yerdə,
Göz boyar
həp bu qaranlıq pərdə.
Bir yığın
kor qılavuzluq yaparaq,
Göstərir
zülməti aydın, parlaq.
Yurdu
sarmış qabalıq, yaltaqlıq,
Yüksəliş
varsa, səbəb alçaqlıq.
Həp yalan
sat da altun al, nə demək?!
Göz
yaşından doğarmı sanki mələk.[30]
Səfəvi-qızılbaş qaranlıq gələnəyinə qarşı mücadilə Qafqazdakı boyutda
olmasa da, qismən Arazın o tayında da başlamışdı. Lakin o tayın aydınları
əsərlərini orada yazmaz, yayımladamazdılar. Oralı olsalar da, ya Qafqazda, ya
da İstanbulda o qaranlıq gələnəyi ifşa edirdilər. İstanbulda yaşayaraq Səfəvi
qaranlıq və qatil gələnəyini ifşa edənlərdən biri də Zeynəlabidin Marağalı idi.
Onun “Səyahətnameyi-İbrahim bəy” adlı əsərində iki mövzunun təsvirinə
çalışılmışdır: 1- Səfəvi ortamında mövcud sosial durumun təsviri və tənqidi,
Səfəvi mirası pisliklərin ifşa edilməsi. 2- Səfəvi gələnəklərinin antitezi
olaraq modern toplum və modern siyasi düzən üzərinə utopik təsvir.[31]
Qafqazda isə bu qaranlıq gələnəyə qarşı tək qurtuluş yolu olaraq yenilik və
çağdaşlaşma göstərilirdi:
“Lazımsa
cəhalətlə güləşmək,
Bir çarə
var: ancaq yeniləşmək!..
Bizlər
yeniləşsək bilə daim,
Bir
əskilik az-çox bizə hakim.”[32]
Bu
yeniləşmənin evrimci deyil, devrimci biçimdə ortaya çıxışının səbəbi nə idi?
Çünkü əski gələnəklər çağdaşlaşmaya qarşı dirənirdi. Çağdaşlaşma qarşısında
dirənən Səfəvi-qızılbaş gələnəyinin tüm yaşam ilkələrinə qarşı devrimci
zehniyət bu səbəbdən orataya çıxırdı:
“Üsyan!..
Üsyan deyə hər gözdən, ağızdan,
Üsyan deyə hər gözdən, ağızdan,
Bir nifrət
uçardı.
Üsyan!..
Keçmişlərə,
keçmişdəki adətlərə üsyan!
Hər üzdə
təhəkküm izi vardı.
Üsyan!..
Məbədlərə,
qalpaqlara, çarşaflara üsyan!..
Şaşqınlığa
yox zərrəcə imkan.
Hər
fəlsəfə, qanun dəyişirkən,
Bir
nöqtədə dursan da düşünsən,
Məqbər
yapacaqlar kəmiyindən.
Üsyan!..
Həp əski xürufata
da üsyan!..
Üsyan!..
Həp köhnə
xurafata da üsyan!..”[33]
Bu aydınlanma gəlişmələri kəndiliyindən “istiqlal məfkurəsi”ni
doğuracaqdı. Istiqlal məfkurəsi tarixi sürəkliliyin məntiqi nəticəsi deyil, çox
azlıqda olan aydın kəsimin böyük fədakarlıqlarının və yurdu sarmış gələnək
xurafələrinə qarşı zehni savaşımlarının sonucu kimi meydana çıxırdı. Lakin
dünya inqilablarla çalxalanırkən səfəvizədə sürülər öz haqlarını istəmək
yerinə, məscidlərdə başına döyməklə məşğul idi. Ermənilər Bakıda qətl
törədərkən səfəvizədə sürülər şəhərin dəyişik yerlərində bu qətllərə aldırış
etmədən “dini!” vacibatlarına əməl edib aşura günü başlarını qılıclayırdılar.
Daşnaklar qarşısında sürülər şəklində qətl edilmənin səbəbi var idi. “... səbəb
müsəlmanların elmsizliyi və müasir işlərdən bixəbər olmaları idi.”[34]
Azlıqda
olan aydınlar müstəqil ölkə təsis etmə yolunda səfəvizədə xalq tərəfindən
dəstək görmürdü. Osmanlı-Türk ordusunun yardımı ilə Bakı ermənilərdən azad edilib
başkənd olaraq bəlirləndikdən sonra olayların dışında qalan səfəvizədə toplum
təkrar aşura məsxərəsinə başlar. “Məhərrəm
ayı düşür. Müsəlmanlar küçələrdə dəstə ilə gəzir, sinələrinə döyə-döyə, zəncir
vura-vura, baş yara-yara: «Şah Hüseyn, ya Hüseyn» çığıra-çığıra başlayırlar
əzadarlığa. Şəhərin polis rəisi bu əcayib, qeyri-adi səhnəni gördükdə məəttəl
qalıb, yanındakı adamdan xəbər alır: «Yahu, şu nə vəhşət. Şu zavallılar neçin
uluyor, ağlıyorlar. Kim onlara işgəncə yapmış? Neçin kəndiləri kəndilərinə şöylə
işgəncə veriyorlar?». Onu başa salırlar ki, imam Hüseynin qətli ilə əlaqədar
matəm tuturlar. Polis rəisi içini çəkib, heyfsilənir: «Yahu! Şu havadis
hicrətin ilk yüz illiyində, altmış-yetmişinci sənələrində vuqu bulmuş. O
zamandan tam on üç yüz əlli il keçmiş. Şu haber, bu zavallılara nə gec gəlib
çatmış.» Rəis əzadar dəstələrinin başçılarını polis müfəttişliyinə gətizdirir,
sadə bir dillə onları başa salır ki, müharibə vəziyətində olan şəhərdə yığıncaq
və nümayiş qadağan edilib. Gedin, məscidə toplaşın, ədəb dairəsində həzrəti
Hüseynə matəm saxlayın. Zaman keçib, əsr dəyişib... Əzadarlar rəisin sözlərini
qulaqardına vurub, sabahı gün yenə düşürlər küçələrə... Polis rəisi dörd əsgər
göndərib, dəstəni birbaşa apartdırır vağzala. Ağsaqqallar polis rəisinin yanına
iltimasa gəlirlər. Cavab verir ki: «gavur ingilislər Kərbəlanı istila edib,
imam Hüseynin türbəsini murdarlayırlar. Şu əzadarları göndərəcəyəm Batuma, orda
gəmilərə doldurub, birbaşa aparacaqlar Ərəbistana. Qoy gedib, Hüseynin
türbəsini kafir ingilislərdən azad etsinlər, şəhid olanlar cənnətə gedər.
Şurada boş-boşuna bağırmaqdan, qadın təki göz yaşı axıdıb, ağlamaqdan fayda yox.
Nə tühaf həriflərsiniz, yahu, kişi də ağlarmı? Göz yaşı axıdarmı?» Camaatın
arasına vəlvələ düşür, başlayırlar ağlaşmağa, yalvarmağa. Əzadarları bir gecə
vağzalda saxlayırlar. Şəhərin bir neçə hörmətli şəxsi polis rəisinin yanına
minnətə gedir. Nəhayət, polis rəisi deyir: «Pək iyi, Kərbəlaya, Ərəbistana
yollamam, hala Dərbənddə gavur Denikinlə vuruşuruq, oraya yollarım, qoy orada
rəşadət göstərib, din, islam yolunda cihad etsinlər». Çox yalvarışdan sonra
dəstə gəzdirənləri azad edirlər. O adamlar, sadəcə küçə-bazarda görünmür,
türklər Bakıdan gedənə qədər heç məscidlərə də qədəm basmayıb, bir daha heç
yerdə görünmədilər.”[35]
Bu anlatdıqlarım
Səfəvi-qızılbaş-muğ-Sasani törələrindən qurtulmaq üçün Qafqazda türk
aydınlarının verdiyi mücadiləni açıqlar. Bunun bir də Arazın Güney tərəfində
olan macərası var. Güneydə heç bir gəlişmə doğmadı. Ortaya çıxan səsi
səfəvi-qızılbaş qaranlığı həmən boğdu. Milli hissi olmayan toplumlar, yalnız
kəndiləri üçün deyil, şərəflə və namusla yaşamaq istəyən bütün millətlər üçün
afət olarlar. Qızılbaşların təcavüzü ilə söndürülən milli hissiyatımız və milli
sezgilərimizdən dolayı İran bölgəsində başqa uluslar üçün də afətə
dönüşmüşüzdür. İranda səfəvizədə türklər sadəcə özləri üçün baş bəlası deyil,
başqa millətlər üçün də təhdid və təhlükə oluşdurmaqdalar. Nə zaman başqa
millət öz haqqını almaq istəmişsə, səfəvizədə türklər hansısa ayətullahın
fətvası üzərinə oraya yürüyərək milli haqlarını istəyən toplumları topdan qətl
etmişlər. 1980-ci ildə Xorasan türkmənləri milli özərklik quraraq ana dildə
oxul açdılar. Xomeyninin əmri üzərinə qan içən qızlbaş ayətullah Xəlxali
Təbrizin “Aşura” alayı ilə Xorasan türkmənlərinə saldırdı. Türkmən xalqını qətl
edib milli hərəkətin aydınlarını edam edərək atəşdə yaxdılar.* Buna bənzər olaylar İran Kürdistanında
da olmuşdur. Ana dildə eyitim haqqı istəyən kürdləri yenə də eyni ordu qətl
etdi. Ərəbləri və bəluçları da milli haqlarını istədikləri üçün şiə, səfəvizədə
türkləri qullanaraq qətl etmişlər. Buradan böylə bir sonuç ortaya çıxar:
“Türkmənçay” andlaşmasını milli faciə deyil, Səfəvi-qızılbaş-iran-Sasani
ortamından qurtuluş şansı olaraq görmək gərəkir.
16.09.2014
* Tоyul Türkcə bir sözdür və şаh tərəfindən хidmətçilərinə vеrilən
su, tоrpаq və mаl-mülk аnlаmındаdır.
* Vаhə – səhrаdаkı kiçik yеrləşim məkаnı,
gеniş bir səhrаdа bir аzcıq su və bitki imkаnı оlаn bir pаrçа tоrpаq.
** Bu söz əsil qаynаqdа, fаrscаdа ləkе
оlаrаq tələffüz оlunur. Ərdəbil diаlеktində isə lək оlаrаq söylənilir və
verimsiz gеniş bir ərаzinin ortalarında, ya da bir yerlərində nisbətən vеrimli
оlаn sаhələrə söylənir.
[1] Tövrаt. Əhdi-Cədid. Məttə, Dаğ
bаşındа mоizə, 5:38-48.
[2] Quran, Səffat, 22, 23, 24.
[3] Nasir Purpirar, On iki əsr sükut,
Türkcəyə çevirən: Güntay Cavanşir, Azerbaycan Milli Elmlər Ensklopediyası nəşriyatı,
2002-Bakı, s. 21, 23, 24, 25, 26, 32, 33, 34, 35, 36.
[5] M. Ə. Sabir, Hophop namə.
[6] Cemal Şener, Şamanizm, Etik
yayınları, XIII baskı, İstanbul-2003, s. 46.
[7] Yılmaz Özakpınar, Düşünce
hayatımızda eleştirel iş birliği, Türk Yurdu dergisi, sayı 129, 1998-ci il.
[8] Michel Perrin, Şamanizm, türkçeye
çeviren: Bülent Arıbaş, İletişim yayınları, III baskı, 2007-İstanbul, s. 68.
[9] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 25.
[10] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 25-26.
[11] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 26.
[12] Bedia Akarsu, Mutluluk ahlakı, s.
11.
[13] Sigmund Freud, Kitlə psikolojisi,
Cem yayınları, İstanbul-2006, türkçeye çeviren: Kamuran Şipal, s. 19.
[15] Prof. Dr. Bedia Akarsu, Kişi
kavramı və insan olma sorunu, İnkılap yayınlar, İstanbul-1998, s. 69 (Max
Scheler´in “Wesen und Formen der Sympathie” əsərindən alıntı, s. 38.)
* Muğ və ya moğ İslam öncəsi Sasani
ölkəsinin atəşpərəstləri idi. Muğan da bölgə adı olaraq bu sözdən gəlmədir.
Muğan və ya muğan, yəni muğların bulnduğu yer.
[16] Quran, Qaf (50), 16-cı ayət.
[17] Plexanov, Sanat ve toplumsal hayat,
Türkçeye çeviren: Selim Mimoğlu, Sosyal yayınları, II baskı, İstanbul-1967, s.
122.
[18] Səməd Mənsur, Seçilmiş əsərlər, Şərq-Qərb
nəşriyatı, Bakı-2006, s. 35.
Səməd Mənsurun “Rəngdir” şeirinin tamamı:
Uyma könlüm, xəlqdə yoxdur sədaqət, rəngdir,
Məscidü meyxanə rəng, eyşü ibadət rəngdir.
Mey riya, məşuqə ğəş, hüsnü vəcahət rəngdir.
Rəngdir hər dürlü matəm, hər məsərrət rəngdir,
Anla, ey əbnayi-xilqət, cümlə xilqət rəngdir.
Görmədim bir zərri-xalis buteyi-nasutdə,
Mənəvi min ləkkə gördüm ləldə, yaqutdə,
Biqərəz insan olur görmək, fəqət tabutdə,
Bilməzəm varmı sədaqət aləmi-lahutdə,
Azma fikrim, cümlə ecazü kəramət rəngdir.
Hər kəsin Cibrili kəndi qəlbidir, vicdanıdır,
Var isə insafı şəxsin – dinidir, imanıdır,
Bədnihad insanların öz nəfsi öz şeytanıdır,
Lövhi-qəlbi arifin ayatıdır, Quranıdır,
Mabəqi-övhamdır, şər’ü təriqət rəngdir.
Bir zaman vardı ki, mən həmfikr idim zöhhad ilə,
Sonra gördüm fərqi yoxmuş zahidin cəllad ilə,
Dedim əyaş olmalı, ta gün keçə mötad ilə,
Cümlə eyşü nuşi gördüm müxtəlif fəryad ilə,
Anladım kim, zöhdü təqva, eyşü işrət rəngdir.
Qıl təsəvvür bir daha şairlərin xülyasını,
Aşiqi-zarın başında seyr qıl sevdasını,
Qəbri aç, göstər ona Şirinini, Leylasını,
Bir ayılsın da, düşünsün gördüyü röyasını:
“Bax, – deyər – həqqa, bütün eşqü məhəbbət rəngdir”.
Tapmadım aləmdə bir həmdəm ki, olsun biriya,
Görmədim heç kəsdə bir niyət qərəzdən maəda, (maəda-başqa)
Külli-əbnayi-bəşər öz nəfsinə olmuş fəda,
Nəfsi uğrunda görərsə hər bəla, hər macəra,
Məsləkə isnad edər, məslək, dəyanət rəngdir.
Bilmədim neyçünmüş aləm, bunca da yəsü ələm,
Zövrəqi-ömrün mühiti vərtəban dəryayi-qəm,
Böylə halda kimsədən bihudədir ummaq kərəm,
Hər gələn bulmaq dilər öz nəfsinə asudə dəm,
Arxalanmam kimsəyə, ülfət, rəfaqət rəngdir.
İndi ki, mümkün deyil aləmdə olmaq kamyab,
Ey gözüm qurbanı, saqi, ver yenə sağər, şərab,
Ver yenə sağər şərab, ey saqiyi-alicənab,
Bəlkə badənlə edə Mənsuri rahət iktisab,
Yoxsa bu aləmdə yoxdur istirahət, rəngdir.
[19] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, I cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 250.
[20] Yılmaz Özakpınar, Milli şahsiyet
insanın niteliği ve düşünce hayatı, Türk Yurdu dergisi, sayı 139-140-141, 1999.
* Mövlana Beşinci Dəftər, 40-ci
bölüm “Məsnəvisi”ndə yazar: Xarəzmşah
Muhəmmədə Səbzəvar əhlinin hər gün ibadət adına Əbubəkirə lənət söylədiyi xəbərini
ilətirlər. Şah ordusuyla Səbzvara yürüyər və şəhərin böyüklərinə “mənə Əbubəkir
adlı bir adam gətirin” söylər. Əhalinin öndərləri şaha “Səbzvarda Əbubəkir
olmaz. Suyun içində quru kəsək olursa, Səbzvarda da Əbubəkir olar. Əbubəkir
yerinə al bizdən bu on çuval altunu və Əbubəkir istəməkdən vaz keç!” deyirlər.
Şah “üç gün içində mənə bir Əbubəkir gətirməzsəniz, bütün şəhəri qılıcdan keçirəcəyəm”
deyir və bəkləyir. Şahın yanından ayrılan adamlar çarəsizcə son günü bəkləyir və
ölümə hazır olurlar. Son gecə bir çuxurdan inilti səsi gəlir. Oraya yaxınlaşıb
çuxurda bir yaralının olduğunu görürlər. Adamı çıxarıb ona “nədən bu
çoxurdasan?” deyə sorduqlarında adam “buradan keçirdim, adın nədir deyə
sordular. Mən də onlara adım Əbubəkirdir derkən saldırıb bacaqlarımı qıraraq
burada ölümə tərk etdilər” deyir. Əhali sevincindən bilmir nə etsin. Sonunda
Əbubəkir adında birini bulmuşdular və artıq Səbzvar qətldən qurtaracaqdı.
Bacaqları qırıq adamı şaha aparırlar. Əbubəkir adında adam gətirldiyindən şah şəhəri
tərk edib gedər.
[21] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 130.
[22] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 72.
[23] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve
yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 26.
[25] M. Hadi, Seçilmiş əsərləri.
[26] H. Cavid, Azər poeması.
[27] Möcüz Şəbüstəri, Seçilmiş əsərləri.
[28] Möcüz Şəbüstəri, Seçilmiş əsərləri.
* Ahən-dəmir, kəfənpuş-kəfəni əynində
olan.
[29] M. Ə. Sabir Hophop namə.
[30] H. Cavid, Azər poeması.
[31] Zeynəlabidin Marağalı, Səyahətnamə-i İbrahim bəy.
[32] H. Cavid, Azər poeması.
[33] H. Cavid, Azər poeması.
[34] M. S. Ordubadi, Qanlı illər, Qafqaz
nəşriyatı, Bakı-2007, s. 9.
[35] Mənaf Süleymanov, Eşitdiklərim, oxuduqlarım,
gördüklərim, Azərbaycan Dövlət Nəşriyatı, Bakı-1987, s. 165-166.
* Önəmli dörd türkmən liderlərinin
adları bunlar idi: Məxtum, Tumac, Cürcani, Vahidi. Xorasanda verimli torpaqlar
azdır. Pəhləvilər verimli torpaqları öz şəxsi mülkləri etmişdilər. Pəhləvi
rejimi devrildikdən sonra türkmən gənc solçu aydınlar bu əraziləri yoxsul türkmən
xalqı arasında payladılar. Sonrasında türkməncə oxullar açaraq ana dildə eyitim
üzərində durdular. Xomeyninin görəvləndirdiyi Xəlxali adında qızılbaş Təbrizin
könüllü qızılbaşlardan oluşan ordusunu götürüb 7 fevral 1980-ci ildə türkmən
xalqının üzərinə yürüdü. Xalqı qətl edib bütün örgütlənmiş milli ünsrüləri yox
etdilər. Dörd türkmən liderini də öldürərək cəsədini yaxdılar.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder