Qafqaz türkləri aydınlarının din sorunu

Qafqaz türkləri aydınlarının din sorunu

Sosial və iqtisadi gəlişmələr hər ölkədə və bölgədə uzun zaman sürəci içində ortaya çıxan bir bütündür. Gəlişməmiş ölkələrin ortaq özəllikləri din qonusunda durağan və dəyişməz oluşlarıdır. Bir toplumda dini sahə əqli dartışmaya açılarsa, digər sahələrdə də dialoq və düşüncə ürətmə imkanları doğar, mədəni gəlişmələr sağlanar. Çünkü “mədəniyət, ruhi yüksəlişin şüuruna varılması və bu yüksəlişin ehtiva etdiyi rasional inanc sistemidir.”[1] Buradakı “rasional” qavramına diqqət etmək gərəkir. Çünkü ağıl deyilən olqu ancaq dialektik duruma görə bir anlam ifadə edər və durağan, heç bir sorun və sorqulama ilə qarşılaşmayan ağıl öz devinimindən yoxsundur və mövcud deyildir. “Ağıl bizim üçün yalnız somut (konkret) tarixsəl şərtlərdə mövcuddur. Ağıl kəndi kəndisinin əfəndisi deyildir.” [2]Bəşər tarixində ağlın gəlişmədiyi dönəmlər olsa da, dinsiz və inancsız dönəm olmamışdır. Kültürlər və mədəniyətlər bəlli dini görüşün və inancın ətrafında şəkillənmişdir. “Hər bir mədəniyətin və törənin orta dirəyini bir inanc təşkil etmişdi.”[3] Lakin insanlıq, tarixi sürəc içində təcrübələr qazanaraq ağlını qullanmağı da başarmışdır. İslam son din olaraq tövhidi, yəni Tanrının birliyini əsas götürmüşdür. İslamın ilk 50 ilinin ədalət və bərabərlik dönəmi olduğu anlaşılmaqdadır. İkinci xəlifə Ömərin orduları Sasani dövlətini devirdikdən sonra iqtidar Sasani sarayına daşınmamış, tam tərsinə, saray bütün ehtişamı ilə zülmün göstərgəsi olduğundan dolayı uçurulmuşdur. Gerçəkdən də “mədəniyət”in gövdəsi kimi anladılan pramidlər, Çin səddi və saraylar yoxsul insanların əzilməsi, sömürülməsi hesabına təsis edilmişlər. Divarların arasında yüzminlərcə insan dəfn edilmişdir. Bu üzdən İslamın doğuşu sırasında fatehlər fəth etdikləri saraylara yerləşmək yerinə, zülmün göstərgəsi olduğu üçün onu uçururdular. Lakin İslamın ilk çağından uzaqlaşdıqca, siyasətin dini necə sömürdüyünə tanıq olmaqdayıq. Bu arada Sasani qalıqları sürəkli İslama qarşı fikri çalışmalarını davam etməkdəydilər. Bu çalışmalar kəndiliyindən türklərin İslamı qəbul edilişləri sırasında etkili olmuşdur. Çünkü “Türklər islamiyəti və İslam kültürünü daha ziyada Xorasandakı müsəlmanlaşmış fars ünsürünün və mavəraunnəhrdə yerləşmiş İran mədəniyətinin etkisi və klavuzluğu ilə qəbul etmişlərdi.”[4] Bu haqda ayrıntılara girməyə gərək yox, başqa kitablarımda bu qonu ayrıntıları ilə açıqlanmışdır. Ancaq şiə mehvərli bütün təriqətlər və cərəyanlar istisnasız olaraq Sasani nostaljisi üzərinə qurulmuşdur.

Türk milləti İslamiyəti qəbul etdikdən sonra İslam dünyası və İslam mədəniyətinin bir parçası halına gəlmişdir. Lakin 1501-ci ildə Səfəvi-Sasani dövlətinin quruluşu ilə bu coğrafiyada yaşayan türklük fikrən, hissən və varlığa baxış açısı olaraq İslam və türk dünyasından qoparılaraq Sasani-Səfəvi kimliyi içində həbs edildi. İslam ağlaşmadan, baş yarmaqdan, sinə vurmaqdan, imama, pirə, imamzadaya və mollaya tapınmaqdan ibarət olan din halına gətirildi. Molla-feodal sinfi ortaya çıxdı. Bu sinif İslamiyəti öz inhisarında bulunduraraq etiraz və tənqid səslərini dərhal yerindəcə boğurdu. Xalq daxili və dini sömürgəçiliyə məhkum edildi. Əlində geniş maddi imkanlar bulunduran molla-feodal sinfi meydana çıxdı. Özünü din uzmanı adlandıran qorxulası və mərhəmətsiz molla-feodal sinfi. Bu sinif cəhalət qonusunda uzmanlıq qazanmışdı. Özünü din uzmanı sayan hər kəsdən qorxulmalıdır. Çünkü dinin uzmanı olmaz, din tarixinin uzmanı olar. Sadə bir çoban çox vaxt dini dərin bildiyini sanan molla və şeyxlərdən dini daha gözəl yaşar. İrfan ədəbiyatında bunun bir çox örnəkləri vardır. Dini bütün ayrıntıları ilə bilən Allahdır. Kimsə özünü din uzmanı adlandırırsa, o, hər tür cinayətə əl atacaq psikolojiyə hazır durumdadır. Tarix boyunca dini yaxşı bildiklərini zənn edən insanlar tərəfindən bir çox cinayətlərin törədilməsinin də səbəbi budur. Bu üzdən də modern türk aydınları tərəfindən dini plüralizm və laiklik dini paltarda cinayətlərin qarşısını almaq üçün bir yöntəm olaraq bəlirləndi. Yəni hər kəs öz ölçüsünə görə, dini anlar. “Hər kəsin öz eşqi, öz Allahı var.”[5] Quran da bunu bir ayətində açıqca söylər: “kimsəni gücünün ötəsində sorumlu tutmarıq.”[6] Səfəvi sonrası qaranlıq dönəm incələndiyində heç bir mənəvi, mədəni mirasın qalmadığına tanıq olmaqdayıq. Gücü və intelektual düzeyi yetdi- yetmədi üzərində molla libası olan kişi din uzmanı olaraq görülmüşdür.

Rus istilasına uğrayış Qafqaz türklərinin dini həyatında da qurtuluş olanağı doğurdu. Yazıb-oxuma oranı artdıqca, xalqı kölə halına gətirən inanc və saxta din anlayışı aydınlar tərəfindən sorqulanmağa başladı. “Soru sorma düşünmə sənətidir. Ona dialektik deyilər. Çünkü o, gerçək bir dialoqu sürdürmə sənətidir. Test etmə və sorqulama sənətidir.”[7] Tarixdə heç bir aydınlanma din məsələsinə toxunmadan davam etməmişdir. Dinə qarşı etirazlar onun təməl qaynaqlarını yox saymaq anlamında olmamışdır. Din qurumlarının xalqı sömürərək insanların ağlını qaranlığa gömməsi tənqid və ifşa edilmişdir. Dinə qarşı ələşdiri dini anlayışa qarşı mövcud olmuşdur, yoxsa dini reformu peyqəmbərlər gerçəkləşdirər və İslam da dinlər tarixində bir reform hərəkətidir. Tənqid olmazsa, düşüncələr qaranlığa gömülər, duyqular iyrəncləşər, kültür qoxuyan bataqlıq halına gələr. Necə ki, Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ tarixi mühitində tam da bu şəkildə olmuşdur. Sorqulamaq insanın haqqıdır. İnsan hər şeyi, hətta Allahı da sorqulaya bilər. Din öylə bir gücdür ki, xurafələrlə birləşdiyində durmadan qan tökər və hər tür ussal (əqli), elmi gəlişmənin önündə əngəl divar oluşdurar. Bu əngəl divarı ortadan qaldırmaq və dini xurafələrdən ayırd etmənin tək yolu sorqulamaqdır. Bu açıdan səfəvilik dilin, bilginin, elmin, fəlsəfi bilincin önündə sərt divar olaraq mövcud bulunmuş, dinə Sasani xurafələrini qarışdırmışdır. Bu xurafələri ortadan qaldırmanın tək yolu da sorqulamaqdır. Sorqulamaq düşünmək deməkdir. Quranda sizin sorqulamalarınıza cavab olsun deyə peyqəmbərlər göndərildi şəklində bilgilər yer almaqdadır: “Müjdələyici və uyarıcı peyqəmbərlər göndərilir ki, Allaha qarşı (bizi uyaran və müjdələyən bir rəsul gəlmədi deyə) dəlilləri olmasın.”[8] Yalnız sorqulama ilə dini aydınlanma gerçəkləşə bilər. Bu sorqulama olayını Quran məqbul saysa da, din tüccarları tərəfindən yasaqlanmışdır. Gerçəkdə isə din tüccarları Allahın sorqulanmasını deyil, bu vasitə ilə öz mənafelərinin sorqulanmasını yasaqlamış, kəndi çıxarlarını qutsallaşdırmışlar. Ölümsüz və sorqulanması yasaqlanan dəyərlər insan bilinci üçün tuzaqdır. Səfəviyət də İslam qarşısında bir tuzaq olaraq meydana çıxmışdı. Oysa sorqulamaq düşüncəyə can verməkdir, onu sürəkli yeniləndirməkdir. Sorqulama və düşüncə yeniliyinin nə olduğunu anlada bilməm üçün bir durumu açıqlamam gərəkəcək. Qartalın 300 il yaşadığını bəlirtmişlər. Lakin ömrünün yarısını doldurduqdan sonra onun ayaqları və qanadları ətləndiyindən uça bilməz. Qartal öz dimdiyi ilə qanadını, ayaqlarını sarmış ətləri qoparmağa başlar. Yaxlaşıq üç ay bu işlə uğraşaraq öz qanına bürünər. Ağrılı-acılı olsa da, artıq ətini dimdiyi ilə qoparar və bu özünü söküb yenidən qurma sürəci bitdikdən sonra ömrünün ikinci yarısını yaşama haqqını qazanar. Sorqulama və yenilənmə budur. Toplumların və bireylərin həyatında buna bənzər varoluş mücadiləsi meydana çıxmazsa, çürüyüb yox olarlar. Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ tarixi mühitində bu kimi yenilənməyə olanaq olmamışdır. Rusiya istilasına uğrayan Qafqaz türklərinin ilk etdikləri iş qartal kimi hərəkətə keçmələri və xalqın şüurunu qaranlığa gömən ölçüləri, tabu və törələri söküb atmaq olmuşdur. Qartal öz varlığındakı gərəksiz fazla ət yığınını söküb atdıqdan sonra yeni həyat qazandığı kimi, Qafqaz türkləri də Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ törə və alışqanlıqlarını söküb atmağa çalışmaqla yeni bir ölkə təsis edə bildilər.  

Səfəvi kültür və törələrinin varisi olan xalq kütləsini o dönəmin aydınları tarixə girməmiş canlılar olaraq görürdülər. Hürriyət düşüncəsini yaxın buraxmayan dəyərsiz, xeyirsiz bu sürüləri böyük şair və düşünür M. Hadi bu şəkildə təsvir edirdi:

“Nə istedadi-hürriyət, nə də irfanımız vardır,

Dəyərsiz, xeyrisiz yüz min sürü nadanımız vardır.”[9]

Bunun səbəbi nə idi? Nədən bu xalq aydın yetişdirə bilmirdi? Rusiya sömürgəçiliyində aydınlanan barmaq sayı insanlar bunun səbəbini kəşf etmişdilər. Bölgə xalqının şüuru səfəviyətlə qaranlığa gömülmüşdü. Çıxarcı və molla-feodal sinfi düzəninin qoruyucusu olan din anlayışı xalqın şüurunu qaranlığa gömürdü. Aydınlar açqıca və cəsurca dini qurumları tənqid edərək, İslamda özəl dindar bir sinfin olmadığını vurqulayaraq bu bağlamda düşüncələrini mətnləşdirirdilər. İslamda özəl dindar bir sinif yoxdur və Quran da insanlar arasında ayrım yapmadan “ya əyühənnas!”, yəni “ey insanlar, ey topluluq” deyə xitab edər. Molla-feodal adında Quranın açıqlayıcısı deyə bir sinif İslam kitabında mövcud deyildir. Tanrı haqqında qonuşmaq molla-feodal sinfinə buraxılan bir qonu əsla olmamışdır. Molla-feodal sinfi üçün İslamiyət bir gəlir qaynağına dönüşmüşdür. Ayrıca, onlar Tanrı kitabını açıqlamaq yerinə, İslam tarixində bəzi şəxsiyətlərə qutsallıq yükləməklə Allaha da şərik qoşmuşlar. Hətta müqəddəs imam adlandırdıqları İslamın bəzi böyük şəxsiyyətlərini qeybləri bilən insanlar olaraq nitələmişlər. Quransa qeybin ancaq Allaha xas olduğunu və Allahın dışında qeybi kimsənin biləməyəcəyini “de ki, qeyb ancaq Allaha məxsusdur”[10], “Qeybin açarları onun yanındadır, Ondan başqa kimsə qeybləri bilməz”[11], “De ki, qeybi bilmirəm”[12] kimi ayətlərdə bəyan edər. Quranın ayətlərində, özəlliklə “Hüməzə” və “Maun” surələrində din üzərindən para birikdirənlərə Allah sərt uyarılarda bulunar. Haram yolla para qazanmaları dolayısıyla cəhənnəm atəşində yanacaqlarını vurqular, namazlarının da saxtakarlıqdan başqa işə yaramayacağını izhar edər. Varlığı yalan və riya ilə yoğrularaq mənbərlərə çıxan iftiraçılar xalqın aydınlanmasını önləyirdi. Bu qaranlıq və durağan, inkişafı durdurucu sürəci M. Ə. Sabir bu şəkildə açıqlayırdı:

“Quş kimi göydə uçur yerdəkilər,

Bizi gömmüş yerə mənbərdəkilər.”[13]

Anlaşıldığı kimi bütün geri qalmışlığın səbəbi səfəviyət və onun leşləşdirici din anlayışı olaraq görülürdü. Səfəviyət xalqın şüurunu kor bir nöqtəyə həbs etmişdi. Millətə, bəşərə yararı olmayan, düşüncə ürətəməyən,  çürüyərək ölən bu canlı meyitlərin sümüklərindən məqbər (məzarlıq) düzələcəkdi. Səfəviyət tərəfindən bir kor nöqtəyə həbs edilən toplumun ağlı və zəkası heç bir şey ürətmədən çürüyb yox olurdu. Qafqaz türkləri aydınlarının çalışmaları bu kor nöqtəni uçurmağa yönəlmişdi:

“Bir nöqtədə dursan da düşünsən,

Məqbər yapacaqlar kəmiyindən.”[14]

İran-Səfəvi kültür hövzəsi olaraq nitələnən bu kor nöqtədən qurtuluş üçün H. Cavid kimi aydınlar qartal misali yenilənməyi ön görürdülər:

“Lazımsa cəhalətlə güləşmək,

Bir çarə var ancaq: yeniləşmək.

Bizlər yeniləşsək bilə daim,

Bir əskilik az-çox bizə hakim.”[15]

         “Din nədir?” sorusu ortaya çıxmışdı. Məscidlərdə səfəviliyin leşləşdirdiyi kütlənin saxtakar bir mollanın yalançı göz yaşlarına uyaraq Peyqəmbərin xanımlarına, ən yaxın mömin dostlarına lənət göndərməsi dinmidir? Səfəvi mirası molla insan tipini fitnənin, pisliyin, şərrin qaynağı olaraq görmə zamanı gəlmişdi və “Aləmə fitnə salan mə´dəni-şərrdir vaiz”[16] deyə sosial gerçəklər hayqırılırdı. Bu dinin kitabı Quran deyilmi? Quranın harasında Ayişəyə, Əbubəkirə, Ömərə lənət yazılmışdır? Haradan girmişdi lənət və nifrət psixolojisi sürüngən leşlərin zehninə? Əlini bəyənmək üçün Ömər və digərlərinə nifrət etməkmi gərəkir? Əli Vəsfin qılıb da Ömərə lənət göndərən molla-feodal sinfinə və Səfəvi mirası pisliyə qarşı S. Ə. Şirvani yazırdı:

“Əli vəsfin qılırsan, çəkmədən həcvi-Ömərdən əl,

İlahi, xəsmin olsun ruzi-məhşərdə Ömər vaiz!”[17]

Səfəviyət tək suçlu olaraq görünürdü. Molla-feodal sinfi Quranı ya bir yana buraxmış, ya da öz əmmarə (kötülüyə əmr edən) nəfsinin ehtiyacına görə təfsir edirdi. S. Ə. Şirvani molla-feodal sinfinin xalqı sürüləşən və sömürülən leşlərə dönüşdürməsini açıqca qınayaraq tənqid edirdi. Özünü din uzmanı olaraq nitələyib xalqın üzərində sömürücü amil kimi yüzillər boyunca varlığını sürdürən molla-feodal sinfinə xitabən yazırdı:

 “Nola dil bilməsə, rəmzi-rüxi cananı dürüst,

Kimdir ol kəs ki bilə mə´niyi Quranı dürüst?”[18]

Quranın mənası nədir? Molla-feodal sinfinin öz vəhşi nəfsini təmin etmək üçün etdikləri təfsirlərmi Quranın mənası? Kimdir ən doğru şəkildə Quranın anlamını bilən? Böylə ədalətsiz din anlayışı olurmu deyə sorurdu Şirvani.

S. Ə. Şirvani molla-feodal sinfini və molla-feodal sinfi tərəfindən sürüngən leşlərə dönüşdürülərək başını yarıb, sinə və zəncir vuran əhaliyə “köpək oğlu” deyə xitab edərək yazırdı ki, böylə dinmi olur?

         ”Şayistə deyil böylə şəniət, köpək oğlu!

          Biganə bizə etməyə töhmət, köpək oğlu!

Tutduz bir əməl ki, elədiz milləti rüsva,

Yandırdı məni nari-xəcalət, köpək oğlu!

Quranda sizin qəlbinizi zikr qılıb həq, *

Get, eylə "əlif-lami" qiraət, köpək oğlu!

Bir tə´ziyəniz var idi evladi-rəsulə,

Ancaq bu idi əcri-risalət, köpək oğlu!

Cəddim tüpürər görsə sizi ruzi-cəzadə,

Söylər ki, deyilsiz mənə ümmət, köpək oğlu.”[19]

“Ömərə lənət” söyləyib başını yaran, zəncirlə başına döyən, sinə vuran və molla-feodal sinfinə qoyun sürüsü kimi təslim olan bir İslam anlayışı yoxdur, olmamışdır, deyə Şirvani şeirləri ilə Səfəviyəti tənqid atəşinə tuturdu. Sürüngənlərin və Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ din anlayışı tərəfindən leşləşdirilmiş kütlənin aydınlanması üçün hər tür fədakarca əməllər davam edirdi. Dini yöndən ən dərin aydınlanma işini, özəlliklə Hüseyin Cavid başlatmışdı. Sürüngənləşdirilmişlərə və bu leşlərin mollasına xitabən yazırdı:

“Nə əcayib sürü yahu bunlar?!

Öndə rəhbərlik edər meymunlar!”

Hüseyn Cavidin əsərlərinin çoxunda dini aydınlanma geniş ölçüdə yer almışdır, lakin onun “Peyqəmbər” əsəri sırf dini aydınlanmaya həsr edilmişdi.

Dinin uzmanı olmaz, din tarixinin uzmanı ola bilər söylədik. Çünkü dinin kitabı toplumun uzmanlarına xitab etməmiş, çobanından, işçisindən tutmuş yüksək düzeydə oxumuşuna qədər bütün insanlara xitab etmişdir. Hz. Muhəmməd özü də bir uzman deyildi. Bir “ümmi”, sadə xalqın içindən çıxmış və ruhu vəhylə donatılmış olan biri idi. Din insanlara fizika, kimya, həndəsə, riyaziyat öyrətmək üçün gəlməmişdir. Allah hər şeyin bir ölçüsünün var olduğunu Quranda “hər şeyi yaratdı və sonra hər şeyə bir ölçü bəlli etdi”[20] kimi ayətlərdə vurqulasa da, bu qonularda əsas işləri insan ağlının sorumluluğuna buraxmışdır. Tanrının bəlirlədiyi ölçüləri kəşf etmək ağlın görəvi olmuşdur. İştə aydınlanma demək də ağlın sorumluluğunu anlamaq deməkdir. Din genəldə əxlaqi dəyərlər icad etmək üçündür. Əxlaqsız bir toplum düşünüləmədiyindən dinsiz bir toplum da düşünüləməz, lakin hansı din? Yüzillər boyunca molla-feodal sinfinin şəhvət və mənafeyinə xidmət edən dinmi, yoxsa Quran əksənli doğruluq və ədalət dinimi? Qafqaz türkləri aydınlarının qafasında dolaşan bu sorular idi. Dində molla-feodal, ruhani-kapitalist sinfinin olmadığını söylədik. Hz. Muhəmməd də heç bir sinfə mənsub deyildisə, o zaman namaz qılaraq, ölü dəfn edərək, “Yasin” oxuyaraq para qazanan bu sinif haradan ortaya çıxdı? Peyqəmbər və onun yaxın arxadaşları bu yolla para qazanırdılarmı? Böylə haram yolla İslamda para qazanma olmamışsa, xalqın varlığı üzərinə zəli kimi çöküb onu sömürən molla-feodal sinfi haradan meydana çıxmışdır? Əsas soru bu idi və türk aydınlarının yaradıcılığı da bu soru ətrafında fikir ürətməkdən ibarət idi.

İslam tarixində, özəlliklə Əməvi və Səfəvi İslam anlayışında despotizm və istibdad Tanrı cəzası kimi yorumlanmışdır. İslamı şiə meyarı ilə ölçən zehniyətə görə, zülm nə qədər çox olsa, “Mehdi” bir o qədər tez zühur edər. İslamda isə, Mehdi deyə bir anlayış yoxdur, bunu saxta hədislərə dayanaraq uydurmuşlar. Hədislərə şübhə ilə yanaşmaq fərzdir, çünkü İslamın şübhə götürməyən tək qaynaq kitabı Qurandır və başqa şey deyildir. Tövratda və İncildə müjdələnən Mehdi, Hz. Muhəmməd adı ilə gəldi və bu iş bitdi. Mehdinin zühur edəcəyinə inanmaq Quranı inkar etməkdir. Çünkü bundan sonra kitab gətirəcək Mehdi (hidayətə ərmiş olan) gəlməyəcəkdir. Kitabla gəlməyəcəksə və Quran son kitabdırsa, o zaman onun gəlişinin nə anlamı var? Sanki Quranda sürəkli Tanrının mərhəmətindən danışılmamışcasına, molla-feodal sinfi tərəfindən despotizm Tanrı cəzası kimi izah edilmişdir. Yəni ölkədə zülm, istibdad varsa, onun səbəbkarı zülm edən deyil, sadə xalq kütləsinin ortaq günahları imiş! Bu şəkildə yorumun Quranın mətni ilə nə əlaqəsi var?

Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ kimliyinin bölgəmizdə egemen oluşundan sonra əski Sasani dəyərləri İslam adı altında xalqın yaşam biçiminə təzriq edilmişdir. İslam, Sasani teokrasi anlayışı ilə özdeşləşmişdir. Sasanilikdə şah Tanrı tərəfindən qutsanmış kişi olaraq onun buyuruqlarının dini dəyəri varmış və doğru din də onun ağlında dolaşmaqdadır. Bu zehniyyət Səfəviliyin xalqın ruhunu işğal edib qaranlığa gömməsindən sonra “vilayəti-təkvini” adında bir anlayış uydurmuşdur. Oysa teokrasi deyə İslamda bir ilkə mövcud deyildir. Tariximizə teokrasi Səfəvi-şiə-şüubiyə tərəfindən girdirilmişdir. Bu da İslamla ilgisi olmayan Sasani dəyərləridir. Müsəlmanların yüzdə doxsan doqquzu bir məsələ üzərində ortaq qərara gəlsələr də şiə-şüubiyə bunu qəbul etməz. Çünkü şiə-şüubiyəyə görə, məsum olan imam bu məsələdə qərar verməlidir. İmam da ortada yoxdursa nə olacaq? Bu suala cavab olaraq bir “Mehdi!” uydurub qeybə göndərmişlər. O Mehdi gəldiyi zamana qədər onunla ilişkidə olan imam naibləri qərar verməlidirlər. Bu da Quranın öyrətilərinə tamamən ziddir. Quranda “Və elmin olmayan bir şeyin arxasınca getmə! Kəsinliklə eşitmə, görmə və idrak etmə, onların hamısı ondan (bir şeyin arxasınca getməkdən) sorumludurlar”[21] söylənməkdədir. Bu və digər ayətlər açıqca təqlid və teokrasini rədd etməkdədir. Mehdinin və ya imamların məsum olması ilə ilgili əllə tutulur, gözlə görünür dini bir dəyər və bilgi yoxdur. Bu, sadəcə etiqadi və ideolojik bir olaydır. Quranda məsum imam deyə bir ifadə yoxdur. Quranda Peyqəmbər bilə bir neçə kərə uyarılmışdır. Hətta “Əfaəllahu ənkə”, yəni “Allah səni əfv etdi”[22] deyə uyarılarda bulunulmuşdur. İsra (17) surəsinin 73, 74 və 75-ci ayətlərində də Allahın Peyqəmbəri uyardığı söz qonusudur. O zaman böylə bir soru ortaya çıxar: İçində vəhy daşıyan Tanrı elçisi uyarılırsa, “imam!”lar nədən xəta etməməlidirlər? Hz. İbrahim də oğlunu qurbanlıq olaraq kəsmək istərkən xəta etdiyi ortaya çıxar. “İbrahimə İshaq şəklində görünən qoç idi. İbrahim röyasını təbir və təvil etmədi. Röyasını təbir etmədən uyqulamaya çalışdı.”[23] İbni-Ərəbiyə görə, İbrahim Peyqəmbər gördüyü röyasını yanlış təbir etmiş və bu yanlışlıq Tanrı tərəfindən düzəldilmişdir. Yəni Peyqəmbər olan İbrahim də xəta edər, ancaq imam xəta etməz! İmamlar məsumdurlarsa, o zaman nədən imamların dualarında Allahdan əfv və bağış dilənməkdədir? Xətası olmayan nədən bağış diləməlidir? Vəhydən ötə Tanrı bilgisi və Allah yönləndirməsi deyə başqa bir olqu varmıdır? İştə bu zaman “vilayəti-təkvini” anlayışı ortaya çıxar. Nədir vilayəti-təkvini? “Təkvin” yaratmaq və var etmək deməkdir. Vilayəti-təkvini, yəni yaratma iqtidarı. Vilayəti təşrii isə, şər´i iqtidardır. Vilayəti-təkvini, yalnız Allaha xas ikən şiə və ona bağlı inanışlar Peyqəmbərin, onun qızı Fatimənin və 12 imamın da böylə vilayətə sahib olduqlarına inanarlar. 14 məsum adlandırdıqları Peyqəmbərin qızı, özü və 12 imam bütün aləmlərin işlərinə müdaxilə etmə yetkiləri varmış! Sadəcə 14 məsumla sınırlı deyildir bu vilayət. 14 məsumun sirrinə ərmiş fəqihlər və seyidlər də böylə bir vilayətə sahibmişlər! “Vilayəti-fəqih” də buradan gəlməkdədir. Xalqın bu vilayətə təslim olması və onlara itaət etməsi fərzmiş. Şiədəki təqlid də buradan qaynaqlanmaqdadır. Hər kəs öz mənəviyatının vilayətliyini bir fəqihə buraxmalıdır. Düşünməməlidir, çünkü onun yerinə, düşünən və vilayəti-təkviniyə sahib olan vilayəti-fəqih mövcuddur. Bu iqtidar və qüdrət iktisabi (qazanılır) deyildir. Tanrı qatından verilən imkandır. Bu vilayət (iqtidar) Tanrı vilayəti ilə qoşut (paralel) olduğundan şirk də sayılmazmış! Vilayəti-təkvini və ya çoxtanrılıq anlayışını daha iyi anlaya bilməmiz üçün Şah İsmayıl Səfəviyə aid edildiyi sanılan bir şeir parçasına baxalım. Bu vilayət anlayışına görə, Əlinin şəfaəti olmasaymış, bütün peyqəmbərlər cəhənnəmə gedəcəkmişlər! İsmayıl vilayəti-təkvinini bu şəkildə anlatmışdır:

“Ey cəmalında sənin nuri-ilahidir tamam,

Ol sifatın zikridir fikrim həmişə sübh-ü şam.

Ol Əlisən ki, qamu peyqəmbərə sənsən şəfi´,

Cümlə bu ümmid ilə qapuna gəlir xas-u âm.”[24]

İndi bu soruları sormaq mümkündür: Peyqəmbərlər hansı cinayətlərinə görə cəhənnəmə getməliymişlər ki, Əlinin şifaəti üzərinə cəhənnəmə getməkdən alı qoyulmuşlar? Peyqəmbərlər cəhənnəmə gedəcək düzeydə cinayətlər etmişlərsə, böylə cinayətkarlara nədən Əli şifaət etməli idi?

Böylə bir tarixsəl tablola qarşılaşarkən ortaq tarixi bilincin boş və qaranlıq oluşundan ibrət dərsi alınması gərəkirdi. Nədir ibrət dərsi? İbrət cəhalətdən elmə, bilinməyəndən bilinənə, məchuldan məluma keçiş və tarixdən tarix üçün dərs almaq deməkdir. Böyləcə o dönəm mətnləri incələndiyində gələcəyin tarixi haqda düşüncələrin mətnləşdiyinə tanıq olmaqdayıq. Hegəl “hər toplumun durumu, o toplumun dini duyqu və düşüncələrinin nə yerdə olduğunu göstərər” söylər. Tarixin qaranlığına gömülüşümüzdə din üzərinə molla-feodal sinfinin çıxarı əksənli baxışların çox etkili olduğunu Qafqaz türkləri aydınları ifşa edir, bu din anlayışı ilə heç bir biçimdə topluluqdan millətə keçişin mümkün olmayacağını açıqlayırdılar. 

Qafqaz türkləri aydınları molla-feodal sinfinin ideolojik İslam anlayışına qarşı teolojik İslamı qoyurdular. Teoloji bilimsəl bilginin ölçülərinə görə davranmasa da, bilimi qullanma teoloji üçün də bir sənət sayılar. Modernitə və modern fəlsəfə Batıda ideolojik və kilsə çıxarları mehvərli dini yorumu şübhə altına alaraq aydınlanmanın önünü açmışdı. Batıda fəlsəfə əksənli aydınlanma örnəyi Doğuda baş qaldırmış, ancaq susdurulmuşdu. Özəlliklə bu fəlsəfi aydınlanmanın öndəri böyük filosof İbni-Rüşd olmuşdu. İbni-Rüşdü Doğu fəlsəfi bilincinin sonu və Batı fəlsəfi bilincinin başlanışı olaraq nitələrlər. “İnbi-Rüşd İslam fəlsəfəsindən daha çox xristian fəlsəfəsində önəmlidir. İslam fəlsəfəsi üçün o, bir sondur. Xristian fəlsəfəsi üçünsə bir başlanqıcdır.”[25] İbni-Rüşd “Filosofların sözləri arasında dinə ayqırı heç bir şey olmamışdır”[26] söylər.

Buna bənzər yanaşma biçimi Qafqaz türkləri aydınlarının qafasında dolaşaraq molla-feodal və məscid mənfəətləri əksənli İslami təfsirləri açıqca tənqid edirdilər. Bütün kainat və yer üzü Allahın mülküdür. Məscid deyə özəl qutsal məkan İslamda möcvud olmamışdır. İdeolojik İslam molla-feodal (çağımızda molla-kapitalist) sinfini qutsayırdı. Teolojik İslam İslamiyəti bütün bəşər üçün görür, İslam üzərinə bilimsəl və əxlaqi yanaşmağı önə çıxarırdı. İdeolojik İslam despotizmin, molla-feodal sinfinin mənafeyini qoruyan sistem ikən, teolojik İslam xalqın bütününü içinə alan hidayət və eşitlik ilkəsini önə çıxarırdı. İdeolojik İslam Quranın “əmr bilməruf və nəhy inəlmünkir” məsajını da molla-feodal sinfi çıxarları doğrultusunda təfsir etmişdir. Əmr bilməruf və nəhy inəlmünkir (doğru olana çağırış və kötülüklərdən saqındırma) iqtidarın və din üzərindən haram para qazanan molla-feodal sinfinin xalq üzərinə buyruqları deyildir. Bu İslami qural xalqın iqtidarlara qarşı ələşdirəl tutumunu bəyan edər. İqtidar xalqın və müxalifətin tənqidlərinə hazır olmalıdır. Bu, əmmaməli molla sinfinin xalqın davranışları üzərinə casusluq etməsi və insanların bireysəl özgürlüklərini sınırlaması anlamında əsla deyildir. Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ çoxtanrılığı ölkəmizi işğal etdikdən sonra din tüccarı olan molla-feodal sinfı “əmr bilməruf və nəhy inəlmünkir” adı altında xalqın mənəviyatı üzərində hakim və casus olaraq ortaya çıxdı. “Öylə etmə, böylə et!” kimi fətvalarla Quranın bu məsajını da ideolojik İslamın sloqanına dönüşdürdülər. Örgütlənərək siyasi və iqtisadi qurumları ələ keçirən ideolojik İslam geniş iqtidar imkanlarına sahib oldu və fətvalarına qarşı gələnləri də məhv etdi. Bu məhv edilmələrlə elm, bilgi, əxlaq, insanlıq və düşüncə ocaqları söndürüldü. Ölkəmiz İslam kitabından uzaqlaşaraq Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ qaranlığına gömüldü.

Qafqaz türkləri aydınları ideolojik İslamın şərtlənmə ilkələrinə qarşı, azadlığı və insan haqlarını savunan teolojik İslamı öyürdülər. İdeolojik İslam bəlli gələnəklərdən ibarət idi və sosial ortamda deyil, daha çox qəbristanlıqlarda aktiv və keçərli idi. Teolojik İslama görə, dinin birinci amacı insanın ontolojik suallarına cavab vermək olmalıdır. İdeolojik İslam zülmün yandaşı, zalimin arxadaşı ikən, teolojik İslam zülmə, molla-feodal sinfinin hiyləsinə qarşı Quranın ədalət çağrılarını önə sürürdü. İdeolojik İslama görə, İslam orucdan, namazdan, həccdən ibarətdir. Bunları topluma göstərib arxada hər tür alçaqlıq, hiylə, xırsızlıq, haqsızlıq etmək ideolojik İslamın özəlliyidir. Teolojik İslamı savunanlar bu riyakarlığa qarşı Quranın “Maun” surəsini önə çıxarırdılar: “Vay saxtakar namaz qılanların halına” söyləmi ilə çıxış edir, onların namaz və digər üzdə mömin görünmə davranışlarını sərt şəkildə tənqid edirdilər. Zahiri din görkəmli olub, batini pisliklə dolub-daşan molla-feodal sinfi böyləsinə ələşdirilirdi:

“Zahida, gəl çıxaraq bir kərə paltarımızı,

Çıxaraq zahirə batindəki əfkarımızı.”[27]

İdeolojik və teolojik İslamı fərqləndirən amillərdən biri də İslamın qaynağı ilə bağlıdır. İslamda dini dəyəri olan tək kitab Qurandır. Digər nə varsa, Hz. Muhəmməddən nəql edilən hədislər daxil hamısı dini deyil, sosiolojik dəyər ifadə edər. İdeolojik İslam Quranın oxunmasını əngəlləmək üçün bir sürü saxta qaynaqlar oluşduraraq, bu qaynaqlara dini dəyər yükləmişdir. Teolojik İslama görə, Allah öz kitabından sorar, yalnız Quranın dini dəyəri var, hədislərin, imamlar adına uydurulan sözlərin dini dəyəri yoxdur, ola bilməz. Çünkü dini dəyəri olan bilgilərin qaynağı vəhy olmalıdır. Onların olsa-olsa sosiolojik dəyəri olar və Allah da sosiolojik dəyəri olan bilgilərdən öz bəndəsini sorumlu tutmaz. Lakin sosiolojik dəyəri olan hədislərdən də öyrəniləsi gərəkən bir şeylər ola bilər. İdeolojik İslamda din deyincə məzarlıq, molla, şeyx, din üzərindən haram para qazanma, saxtakar seyidlər və seyidzadələr təsəvvür olunur. Sanki İslam Peyqəmbəri bu dini seyid və mollanın rahat yaşaması üçün gətirmişdir! Xalq aclıq içində yaşasa da, molla-seyid sinfi heç vaxt aclıq və çətinlik çəkməmişdir.

Rəsulzadə molla-feodal sinfinin ciblərini doldurmağa xidmət edən ideolojik İslamın ölçülərinə tənqidi yanaşaraq Hüseynin şəhadət fəlsəfəsi üzərinə düşüncələrini mətnləşdirmişdi. Sanki Hüseyn molla-feodal sinfinin xalqı sömürməsi üçün şəhid olmuşdur. Hüseyn faciəsini anladıb para qazanmaq hansı din və əxlaq ilkələri ilə uyum içində ola bilər? Əli oğlunun mücadiləsi üzərinə yazdığı açıqlaması ilə Rəsulzadə Hüseynin etiraz fəlsəfəsini komik duruma düşürən ideolojik İslama qarşı çıxırdı:

“Vaqieyi-Kərbəlanı çox eşitmişik. Əhli-beytin oradakı məzlumiyətlərini, min dürlü şəkil və növdə dinləmişik. Aşura gününün məzaliminə hər sənə göz yaşı və baş qanı tökərək gəlmişik. Gözlərimizlə bədənimizi zorlayaraq bu xüsusda əcirlər gözətləmişik. Yalnız bu, qiyamətə qədər böyük bir tufani-müsibət qoparan vaqiə haqqında ən az işlətdiyimiz və ən az zəhmət verdiyimiz bir şey vardır: Ağıl! Halbu ki, bu kimi ictimai və siyasi vaqiələrdən istifadə edə bilmək və onun künhünə və hikmətinə lüzumunca aşina ola bilmək üçün hissiyati bihudə yerə sərf edən göz yaşlarından ziyadə bundan faydalı nəticələr istehsal edə biləcək ağılla göz yaşlarını siləcək və millətlərə təskinlik bəxş edəcək bu böyük qüvvətə müraciət etməli və Aşura vaqiəsi üzərində düşünülməlidir. Bu düşüncə bizə nə kimi bir hiss təlqin ediyor? İştə iki gün sonra misli gələcək olan bir gün — Aşura! Yar və ənsari qırılmış, yalnız bir imam! Düşmən çox, aman yox! Ərsə təng. Ölüm mühəqqəq. Buradan qurtarmaq üçün yalnız bir vasitə var: tövbə və iltica! Bizim indiki tələqqilərimizcə (indiki deyil, Aşura şəhidindən bir az sonra əsaslı bir surət alan "təqiyə" fəlsəfəsinin zühur etdiyi günlərin düşüncəsincə də belə) buradan çıxılacaq yol mövcud olduğu halda imam ölümünə razı oluyor. Bidət etmək istəmiyor! Cismən ölüyor. Fəqət ruhən zində olduğunu isbat ediyor. İstiqaməti-fikr, sübatı-məslək və bunların müqabilində vücudun heç bir əhəmiyəti olmadığını nə təsirli bir surətdə izhar ediyor. Bu nöqteyi-nəzərdən məzlum Dəşt-Neynəva heç də məğlub deyildir. Bəlkə o qalibiyətin ən böyük bir dərəcəsini təşkil edən ruh əzəməti və qəlb qələbəsinə nail olmuş bir mücahidi-həqiqidir. Hüseyni məzlum bilib də halına ağladığımız halda hər qism bəla və müsibətləri ancaq ağlamaq və yalnız ağlamaq təriqi ilə istiqbal etmək məzlumiyətinə öyrənən bizlər, imamın bu böyük ruhu ilə aşina olub ona imtisal etmək xəyalında heç olmuyoruz. Bəlkə də bu hal Kərbəla şəhidini qəbrində də rahatsız etməkdədir. Din, fikir, elm və millət naminə şəhid və məzlum olanlar bəşəriyət və islamiyət tarixində çoxdur. Bunlar həmişə və hər bir millət arasında təqdir olunar və adları ehtiramla anılar. Bu kimilər haqqında göstərilən ən böyük ehtiram, onların böyüklüklərinə imtisal etməkdən ibarətdir. Əqidə, amal və məsləki yolunda ölümünə razı olub da nəfsini fəda edən kim olursa-olsun böyükdür. Və bu böyüklük təqdirə şayan və təhsinə müstəhəqdir! Aşura günü bizə böylə bir əxlaq tərbiyəsi vermək iqtidar və səlahiyətində ikən, eyvah ki, biz onu başqa türlü anladıq. Hər şeydə olduğu kimi burada da narəftə bir yola düşdük. Hüseyn inandığı və etiqad elədiyi fikri üstündə ölməyincə özünün əbədi bir rəhmətə nail ola bilməyəcəyini göstərmiş ikən, biz "mən-mənə, o-ona, o-o yana" timsalından dörd əlli yapışıb səadətdarini üç-dörd qətrə göz yaşı müqabilində veriləcək qədər ucuz bir şey sandıq. Fəqət ey matəmgəran, artıq burasını düşünmək zamanı da gəlmişdir. Siz Kərbəla vaqieyi-cansuzinə ağlayırsınız. Fəqət tarixi-hicrinin il başısı olan tazə məhərrəmdə bir az özünüzü toxdadıb keçən illərə baxınız, həqiqi bir nəzəri-ibrətlə baxmış olsanız Kərbəlanümun* bir çox vaqiələr* görəcəksiniz. İştə bu vaqiələri də düşününüz. Onlar da sizin nəzər diqqətinizi cəlb etsin. Fəqət yalnız bir rica edərəm ki, artıq bu vaqiələrə ağlamayınız. Çünki ağlamaq dini vaqiələrdə, ruh və imanın nəzahət və istirahəti üçün lazımi bir şey isə də, dünya işlərində fayda gətirməz. Təbiət olduqca qəddar və birhəmdir. O, göz yaşlarına zərrə qədər əhəmiyət verməz. O, gülməyə, ağlamağa qarşı laqeyddir. Hələ ağlamaqdan bir az da zəhləsi gedər. Çünki ağlamaq acizlik əlamətidir. Acizlərin isə təbiət ən birinci düşmənidir. Qüvvətli olanları saxlar, zəif olanları əzər - budur onun rəftarı. Siz gəlin də bu xasiyətindən ötrü ona kəcmədar deyiniz. Fəqət bu onun getdiyi doğru bir yoldur. Tazə ilimizdə köhnəsindəki itirdiklərimizi təlafi etmək istəyirsək, gələn məhərrəmə qədər ağlanacaq hallardan bir az olsun, özümüzü xilas etmək amalında isək, fələyin "kəcmədar"* olduğunu anlayalım və böylə bir zalimə qələbə çala bilmək üçün insani boşaldan göz yaşından deyil, fikir istiqaməti və əqidə səbatı ilə əməlpərvərlikdən kömək gözləyəlim. Böyük Aşuranın müəzzəm şəhidinə imtisal edərək ruhi-qəhrəmanlığını dərk edəlim ki, ən böyük əcri də ancaq bundan ala biləriz!”[28] Rəsulzadəyə görə, Hüseyin üçün ağlamağın anlamı yoxdur, onun zülmə qarşı dirənişindən ibrət dərsi almaq gərəkir. Bu yöndə o dönəm aydınlarının bir çoxu fikir bildirmişlər.

Qafqaz türkləri aydınları formolizə etdikləri türkləşmə, modernləşmə və islamlaşma ilkələrində Səfviyətin mirası olan pirdən, imamdan peyqəmbərdən imdad umma kimi şirk içərikli din anlayışına qarşı İslamiyəti əqli əksənə oturdurdular. İslamlaşma da sırf bu üzdən ortaya çıxırdı. Yoxsa xalqın mənəviyatını və dünyagörüşünü məhv etməkdə olan imamdan, pirdən, məzardan imdad umma İslam idisə, zatən islamlaşmaya da gərək qalmazdı. İslamlaşma ilkəsi mövcud İslam anlayışına qarşı etiraz idi. İslamda məsum kişi yoxdur. Quranda İslam Peyqəmbərinə “Əna bəşərun mislikum”, yəni “mən də sizin kimi insanam”[29] söylənər. Ya da “Fatihə” surəsində “iyyakə nə´budu və iyyakə nəstəin”, yəni “yalnız sənə qulluq edilər və yalnız səndən imdad istənilər” söylənilirkən, o zaman hürufi-Səfəvi çoxtanrılıq mirası olan “ya Əli, səndən mədəd” İslam anlayışı içində yer ala bilərmi? Çünkü bütün imamlar fani bəşər cinsindən olaraq doğulub və ölmuşlər. Oysa “İxlas” surəsində “O, doğurmadı və doğurulmadı” deyə açıq izharda bulunulur və dünyaya gəlib, sonra da ölənlərdən imdad diləmək şirk sayılmaqdadır. Yəni Səfəvi mirası olan imam, pir, imamzada məzarlarını ziyarət edərək yardım istəmə niyyətində bulunma açıqca İslamın “tövhid” söyləminə qarşı çıxış anlamındadır. İslamda peyqəmbərə, imama, pirə heç bir möcüzə göstərmə haqqı verilməmişdir. Peyqəmbər də açıqca “mənim möcüzəm bu kitabdır” demişdir. Peyqəmbərin ayı ikiyə parçalaması deyə bir möcüzə də uydurma və İslam qarşıtı bir xurafədir. Xurafə nədir? Xurafə doğa yasalarına zidd olan olaylar bəkləntisi və bunun zehniyətidir. Ayın parçalanması doğa yasalarına ziddir və Peyqəmbər nədən ayı parçalamalı idi? Bunun bəşər üçün nə yararı ola bilər? Ayı parçalasaydı, artıq bu qədər savaşlara gərək qalmadan ərəblər həmən İslamı qəbul etməliydilər. Barmaqları ilə Peyqəmbərin ayı ikiyə parçalaması kimi uydurma bir hekayə möcüzə deyil, çünkü bu, doğa qanunlarına ziddir. Möcüzə ayın özünün orada olmasıdır. Nədən ay oradadır? Budur yaradanın möcüzəsi.

Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ şirkinin yalan-yanlış söyləmləri ölkəmizi və xalqımızın bilincini işğal etdikdən sonra antiislam və antiağıl olaylardan biri də “Mehdi!” məsələsi olmuşdur. Molla-feodal sinfinin mənafeyinə xidmət edən Mehdi məsələsi ilə bağlı Quranda heç bir işarət yoxdur. Sadəcə Quranda deyil, Buxari və Müslim hədislərində də Mehdi ilə ilgili heç bir bilgi yoxdur. İslam kitabında həyatın evlilik kimi ən kiçik hadisələrinə bilə işarə edilirkən, bu qədər önəmli mövzuya işarə edilməzmi idi? Səfəvi sonrası iftira və yalan dolu tarix bunu hədislərə dayandırmaqdadır. Bu mövzuyla bağlı ayət uydura bilmədikləri üçün hədis uydurmuşlar. Bu uydurma macəraya görə, İsa da gələcək və Mehdinin arxasında namaz qılacaqmış! Sormaq gərəkir: İsa nə kimi gələcək? Nə adla gələcək? Peyqəmbər olaraq gələcəksə, o zaman Hz. Muhəmmədin son peyqəmbər olma fikri inkar edilməzmi? Quranda Hz. İsanın ölüb və Allah qatına yüksəldiyi söylənməkdədir. “Allah, şöylə buyurmuşdu: “Ey İsa, səni vəfat etdirəcək olan və səni kəndimə yüksəldəcək olan və kafirlərdən təmizləyəcək olan mənəm.”[30] Quranın İsa haqqında söylədiyi “Onu öldürmədilər və onu asmadılar”[31] ayəti şəhidlərin ölməzlik anlayışı və Quranın “Və Allahın yolunda öldürülənləri ölülər olaraq sanmayın. Onlar diridirlər, Rəbblərinin qatında rızıqlandırılırlar”[32] ayəti ilə açıqlamaq gərəkir. Öylə isə öldürülərək Allah qatına yüksələn İsa nədən bir də geri gəlməlidir? Zatən İsa gəldi. Hz. Muhəmməd son peyqəmbər olaraq İsanın və digər peyqəmbərlərin dinlərini yekuna ulaşdırdı, bütün dinlərdəki gərəkən reformları Tanrı vəhyi ilə edib sonuclandırdı. Səfəviliyin uydurduğu Mehdinin qlobal bir ədalət anlayışı da olmamışdır. O, sadəcə Əbubəkiri, Öməri və Ayişəni dirildib cəzalandıracaqmış! Səfəviyət İslam qarşıtı bu mövhumatı Qurana deyil, saxta hədislərə dayandırırdı. Qafqaz türkləri aydınları molla-feodal sinfinin bu xurafələrini “hədisbazlıq” adlandırdırlar. Quranı toz basmasın deyə bir qumaşa büküb oxunmasını yasaqlayaraq “hədisbazlıq”la uğraşan molla-feodal sinfinin təlqinləri böyləcə tənqid atəşinə tutulurdu:

“Söylə mövhumatı, Adəmdən tutub bu əsrədək,

Vaxtımız çoxdur hədisbazlıqdan ötrü həsr edək,

Xalqın ağlın çaşdıraq, vardırsa, bir az kəsr edək,

Toz tutarsa evdə Quran, mən bilim qoy, bir də sən,

Layla çal, yatsın müsəlman, mən bilim qoy, bir də sən.”[33]

Səfəviyətdən sonra molla-feodal sinfi “pis əməvi soyu” deyə bir anlayış da uydurmuş və hətta “Mehdi”nin zühurundan öncə bu pis Əməvi soyundan biri ortaya çıxmalı, sonra Mehdi onu öldürməlidir! Oysa Əməvi soyu ilə Peyqəmbərin mənsub olduğu Haşimi soyu kökən olaraq Qureyş kimliyində birləşirdilər. Yəni Əməvi və Haşimi soyu eyni soydandırlar. İslamda pis və yaxşı soy deyə bir anlayış yoxdur. İslam fərdi əxlaq anlayışına dayanar. “Allah qatında təqvalı olanınız əzizdir”[34] görüşü Quran nəzdində önəmlidir. Necə ki, Əməvi soyu da kökdən pis olmamışlar. Hüseynin qatili olan Yəzidin oğlu İkinci Müaviyə taxta çıxdıqdan sonra böyük camidə xalqa xitab edərək “mənim dədəm Müaviyə Əlinin və atam Yəzid də Hüseynin haqqını yedilər. Bu iqtidar əslində onların haqqı idi” dedi. Sırf bu üzdən onun zəhərlənib öldürüldüyü rəvayət edilməkdədir. Ya da yenə də əməvilərdən Abduləziz camilərdə Əli və onun soyuna lənət göndərməyi yasaqladı. Görüldüyü kimi, qarğanmış bir soy və o soydan mütləq pis adamlar çıxmalıdır deyə bir qural yoxdur. Əməvilər soyundan Mehdi zühuru öncəsi çıxacaq olan dəccal həm də Əli və Hüseynin haqlarını savunan İkinci Müaviyə soyundan olmazmı? Bütün bu Səfəvi xurafələrinə qarşı İslamın ancaq iki qaynağı var. Bu iki qaynağın dışında nə varsa, İslam deyil, İslam tarixinə aiddir. İslamın iki qaynağı bunlardır: 1- Peyqəmbərşünaslıq, 2-Quranşünaslıq. İmamşünaslıq deyə İslamda bir anlayış yoxdur və olmamışdır. Bu, İslam tarixini İslam yerinə qoymaq deməkdir. İslamın bilgi kitabı Quran, praktikası da Peyqəmbərin həyatıdır. Sonrası nə varsa, İslam tarixidir. Zəncir və sinə vurmalar, molla-feodal sinfinin buyruqları üzərinə hönkürtü ilə ağlaşmalar, imam, pir və imamzadaların məzarlarını ziyarət edib şifaətdə bulunmaların heç birinin İslamla əlaqəsi yoxdur. Özəlliklə şifaəti Quran yasaqlayaraq “Heç kimsənin şəfaəti qəbul ediləməz”[35] demişdir. Çünkü “şəfaət” zatən İslamdan öncə mövcud idi, bütlər vasitəsi ilə şəfaət dilənilərdi və Allah bunu yasaqlamışdır. İslamdan sonra da kimdənsə şəfaət diləmək bütpərəstlik törənlərinin dirilişi şəklində ortaya çıxmışdır. Adam suçludursa, cinayətkardırsa hansı imam ona şifaət edər? Deyilsə, şifaət nəyə lazım? Bunların hamısı şirkdir və hətta Hüseynin də böyük mücadiləsi üzərinə kölgə düşürmək anlamındadır.

Burada bir haşiyə çıxaraq İslam kitabı üzərinə modern hermenevtik yöntəmini önə sürməkdə yarar var: "Səmavi kitab" anlayışı çox qarşılaşmışıq. Gerçəkdən göydən kitab gələrmi? "Səmavi kitab" anlayışı orta çağlarda yerin hərəkətsiz və günəşin hərəkətdə olduğu inancından doğmuşdur. Çünkü gerçəklikdə “göy” və “yer” deyə bir məkan yoxdur. Yer-göy qavramları gerçəklik deyil, dil və zehn ürünüdür. Nə var ki, yer özü də göydədir və insan aya getdiyində bu kərə yer də göydə görünür. Ayrıca, Quranda “Allah göydədir” deyə bir ifadə yoxdur. Bu üzdən göydən ayət gəlməsinə inanmaq bəşərin uzay haqqında cahil olmasından qaynaqlanmış olmalıdır. Bütün varlıq sonsuz uzay içində mövcuddur. Quranda "biz sizə şah damarınızdan da yaxınıq" yazar. O zaman Quran səmavi kitab deyil, Peyqəmbərin vicdanında, şüurunda və ruhunda vəhyin oluşdurduğu mətnlərdir. Quran vəhyin kəndisi deyil, vəhyin mətnidir. Çünkü əlimizdə bulunan ərəbcə bu mətn maddi bir şeydir, ancaq vəhy maddi deyildir. Yəni Quran vəhyin maddəsidir. Bu maddənin ruhunu təşkil edən vəhydir. Ərəb dili maddi varlıq olaraq İslamdan öncə də mövcud olmuşdur. Vəhy ərəbcənin anlada biləcəyi özəlliklərdən üstündür. Vəhyin nə olduğunu biz bilmirik. Anlaşılan Hz. Muhəmmədin özü də bilmirmiş. Necə ki, “Ələq” surəsi Peyqəmbərin vicdanında və ruhunda mətnləşdiyində Hz. Muhəmməd nələrin olduğunu anlamayaraq dəli olduğunu sanmışdı. Daha sonra Muhəmmədə başqa surələrlə onun peyqəmbərlik missionu Tanrı qatından açıqlandı. Anlaşılan vəhy bilginin ötəsində Tanrı iradəsinin Peyqəmbər vicdanındakı təhrik və yönləndirməsindən ibarətdir. Biz sadəcə vəhyin təzahürü olan ərəbcə bir mətnlə qarşı-qarşıyayıq. Bir şair ilhamın nə olduğunu anladamaz, lakin ilham gəldiyində bir mətn hazırlaya bilir. Zahirən vəhylə ilham arasında içərik etibarı ilə deyil, maddi nəticə etibarı ilə bənzəşim söz qonusudur. Vəhy ərəbcə bir qavram olaraq “təhrik və işarə etmə anlamındadır.”[36] Vəhy Peyqəmbər ruhunda oluşan mətn deyil, dili olmayan bir haldır. Kədər və sevinc hallarının dili olmaz. İnsan kəndi içindəki kədər və sevinc halının mətnini bildiyi dillə oluşdura bilər. Vəhy də sırf peyqəmbərlərə özgü bir haldır. Bu halı mətnləşdirən Peyqəmbər ağlıdır. Bu üzdən də tarix boyunca vəhyin dili sadəcə ərəbcə olmamışdır. Yəni vəhyin dilinin ərəbcə oluşu zâti deyil, ərəzidir. "İnşirah" surəsində də bəlirtildiyi kimi, Tanrı Muhəmmədin köksünü, qəlbini, ruhunu və vücudunu vəhyə hazır bir məkan pozisionuna gətirmişdir. Vəhyə hazır duruma gətirilən Peyqəmbərin iç dünyasındakı hal mətnləşərək qiraət edilmişdir. Allah Hz. Muhəmmədlə ərəbcə qonuşmamış. Allah Peyqəmbərinin iç dünyasında vəhy halı oluşdurmuş, Peyqəmbər də bu halın mətnini ərəbcə bəyan etmişdir. Öncə Muhəmmədin köksü vəhy üçün uyqun məkana dönüşdürülmüş, sonra da ağlında ərəbcə ən üst düzey mərkəzləşmiş dil bilgisi halına gətirilmişdir. Öylə ki, hətta bəzi araşdırmaçılara görə, hansısa hədis dilçilik baxımından Quran ayətlərindən daha etkili və estetikdir. “Quranı ərəbcə nazil etdik”[37] söylərkən burada “nazil” qavramına diqqət etmək gərəkir. Nazil sadəcə endirmək deyil, bilginin Tanrı tərəfindən beyində oluşdurulmasıdır. Necə ki, Quranda paltar və dəmirin də nazil edilməsindən söz edilər. Bu, göylərdən paltar, ya da dəmir nazil edilməsi deyil, paltar və dəmir qullanımı ilə ilgili Tanrının insan ağlında bilgi oluşdurması anlamındadır. “Ey Adəm oğulları, sizə libas nazil etdik.”[38]  “Hədid” surəsində “Dəmiri nazil etdik”[39] deməsi də dəmir haqqında bilginin insan ağlında oluşumuna işarət etsə gərək. Quranın eyni bir zamanda və bir tək məkanda deyil, 23 il sürən risalət dönəmində dəyişik məkanlarda tamamlanmasının da səbəbi bu olsa gərək. Bu qısa açıqlamdan sonra qonuya geri dönəlim.

Səfəviyətin çoxtanrılı anlayışının türk aydınlar tərəfindən ələşdirildiyini söylədik. Bir yerə toplaşıb sanki dini ibadətləri gerçəkləşdirərək Hüseynin acıları üçün mələşən qalabalığa “ipsiz dəlilər” adı taxan H. Cavid bütün bu oyunbazlığı molla sinfinin para qazanması üçün tuzaq olaraq nitələmişdir:

“Toplaşıb bir yerə ipsiz dəlilər;

Kimi gurlar, kimi sızlar, inlər.

Kimi bir yanda çamurlar üzünü,

Kimi dırnaqla didər qaş-gözünü.

Biri küllər sovururkən başına,

Yalvarır digəri həp göz yaşına.

Kimi bir daş, kimi zəncir alaraq

Qəhr edər kəndini; gözlərdən iraq!..

Fırlayıb mənbərə bir şeyx o zaman,

“Əlverir — söylədi — fəryadü fəğan.

Yetişir inlədiniz, ağladınız,

Dul qadınlar kimi yas saxladınız.

Gəlin artıq azacıq kəndinizə,

Qanlı göz yaşları cənnətdə sizə

Əbədi zövq, səadət verəcək.

Olacaq həmdəminiz huri, mələk...”

Dinləyərkən onu hər kəs ... birdən

Yeni bəhs açdı cəhənnəmlərdən.

Qorxudan titrəşərək həp təkrar

Mələşib ağladılar, ağladılar...

Ən nəhayət bitirib sözlərini,

Açdı ətrafa süzən gözlərini.

İmdi artıq sıra gəlmiş paraya,

Gümüş, altun birikib bir araya

Doldu bir ləhzədə şeyxin qucağı,

Satılır altuna cənnət bucağı.”[40]

Ömrünün sonuna qədər heç bir işdə ixtisas qazanmayan molla-feodal sinfi Səfəvilər tərəfindən düşüncəsiz leşlərə dönüşdürülən əhalini ağladaraq para qazanmışdır. Oysa bütün peyqəmbərlər maddi həyatlarını təmin etmək üçün bir peşə sahibi olmuşlar. Peyqəmbərlik maddi gəlir sağlayan bir peşə sayılmazkən, mollalıq Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ dönəmindən sonra bir peşə sayılmışdır. Həm də çox gəlirli peşə. Ayrıca, Səfəviyətdən sonra İslam ilkələri bir yana buraxılaraq ərəbcə-farsca öyrənmək İslam elmləri olaraq nitələnmişdir. Bayındırlılar dövləti zamanında Quran ilk kəz türkcəyə tərcümə edilərək din kitabının anlaşımı və anlatışımı üçün çabalarda bulunulmuşdur. Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ dövləti qurulduqdan sonra ərəbcə və farsca öyrənmək dini eyitim olaraq qəbul edildi. Xalqın bilincini qaranlığa gömmə yolunda 500 ildir səfəviyət hər tür rəzalətə əl atmaqdadır.

Qafqaz türkləri aydınları bəlli bir sinfin inhisarında olan ideolojik İslama və onun uyduruq vilayəti-təkvini anlayışına qarşı bütün xalqı eşit olaraq görən teolojik İslamı savunurdular. Bunun üçün də dini pluralizmi önə çıxardılar. Səfəvi xurafələrinə qarşı çıxaraq teolojik və ussal İslamı savunan türk aydınların ana söyləmi “din, sorunları çözmək üçündür, ancaq ideolojik və axund mehvərli İslam kəndisi ən böyük əxlaqi problemdir” şəklində idi. İdeolojik İslam imanı ağıldışılıq və korluq olaraq yorumlarkən, türkcələşmə və çağdaşlaşma ortamında alqılanan İslam imanı ağıl və sezgi pəncərəsindən görürdü. M. F. Axundovdan başlayaraq 1930-ların ortalarına qədər davam edən aydınlanma sürəcində bu gəlişmələr meydana çıxmış və sonrasında aydınlanma hərəkəti söndürülmüşdür. Qafqaz türkləri aydınlarının din anlayışı Səfəvi-qızılbaş-Sasani-muğ gələnəyinin ideolojik din anlayışına qarşı teolojik saldırı nitəliyi daşımışdır.

Azərbaycan bayrağındakı islamlaşma ideyasını türk aydınlar antisəfəvi zəmində düşünmüşlər. Milli dövlət devrildikdən sonra bir tək türk aydını Səfəvi kimliyinin davam etdiyi İran-Qacar ölkəsinə qaçmadı. Şair Almas Yıldırım İrana keçdi. Orada türk kimliyinə aid bütün ocaqların Səfəvilərdən sonra söndürüldüyünü görərək, dözməyib Türkiyəyə sığındı. Bu sualı sormaq gərəkir: Nədən 1920-ci ildə İrana deyil, Türkiyəyə qaçırdılar? O zaman Pəhləvilər də yox idi. Səfəvi kimliyini davam etdirən Qacarlar iş başında idi. Azərbaycanda milli dövlət devrildikdən beş il sonra İranda Pəhləvi dövləti quruldu. Çünkü Səfəvilərdən sonra şiələşən indiki İran ölkəsində türklük və İslam yox edildi. Türk kimliyi bilincinə varan bir müsəlmana o coğrafiyada yer olamaz, yaşam izni veriləməzdi və hələ də öylədir.

22. 09. 2014

---

[1] Yılmaz Özakpına, Kültür ve medeniyet anlayışları ve yeni bir medeniyet teorisi, Ötüken yayınları.

[2] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 19.

[3] Yılmaz Özakpına, Kültür ve medeniyet anlayışları ve yeni bir medeniyet teorisi, Ötüken yayınları.

[4] M. Ə. Rəsulzadə, Nizami, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1991-İstanbul.

[5] Hüseyn Cavid, Seçilmiş əsərləri.

[6] Quran, Möminin (23), 62.

[7] Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve yöntem, II cild, Paradigma yayınları, 2009- İstanbul, s. 148.

[8] Quran, Nisa (4), 165.

[9] M. Hadi, Seçilmiş əsərləri.

[10] Quran, Yunus (10), 20: فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلّهِ

[11] Quran, Əna´m (6), 59: وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ

[12] Quran, Hud (11), 31: وَلاَ أَعْلَمُ الْغَيْبَ

[13] M. Ə. Sabir, Hohop namə.

[14] Hüseyn Cavid, Azər əsəri.

[15] Eyni qaynaq.

[16] S, Ə. Şirvani, seçilmiş əsərləri, I cild, Avrasiya press, Bakı-2005, s. 87.

[17] Eyni qaynaq.

[18] S. Ə. Şirvani, seçilmiş əsərləri.

* Seyid Əzim Şirvaniyə bənzək (nəzirə):

Yar kəlləni âşûra günü yar, köpək oğlu,

Zəncir ilə idrakını da sar, köpək oğlu.

Hər millət əgər elm ilə uğraşsa da, sən get,

“Şaxsey” bağırıb böyləcə çək câr köpək oğlu.

Qoy molla cebin dolduraraq rövzə bağırsın,

Döy kəllənə sən ağla da zar-zar köpək oğlu.

Sındır qələmi, yax kitabı, ağlını susdur,

Ya böylə buyurmuşmu imamlar köpək oğlu?

Daim Ömərə lənət oxursan gecə-gündüz,

İslam kitabında beləmi var köpək oğlu?

Quranı açıb bir kərə əsla oxumazsan,

Bax gör necə qırmışdı da əfsâr köpək oğlu!

Ol başla düşünmək gərəkirkən nədən öylə,

Qan içrə batıb gör necə barbar köpək oğlu.

Şah İsmayıla min kərə lənət ola çünkü,

Həm dinimizi eylədi də xâr köpək oğlu.

Ol zâtı qırıq İsmayılın pisliyidir bu,

Olsun Səfəvilər soyuna âr köpək oğlu.

İslam kitabı “iqrə” ilə başlar ikən sən,

Yum gözlərini eyləmə izhâr köpək oğlu.

Əfsâr-noxda, yüyən.

[19] S. Ə. Şirvani, Seçilmiş əsərləri, II cild, Avrasiya pres nəşriyatı, Bakı-2005, s. 34, 35.

[20] Quran, Fürqan (25), 2: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا

[21] Quran, İsra (17), 36-ci ayət:

وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً

[22] Quran, Tövbə, 43.

[23] İbn-i Arəbi, Fususul-hikem, türkcəyə çevirən: Ersin Balcı, s. 31. 

[24] Xətayi, Əsərləri, Şərq-Qərb nəşriyatı, Bakı-2005, s. 140.

[25] Bertrand Russel, Batı felsefesinin tarixi, türkçeye çeviren: Muammer Sencer, II cild, Say yayınları, 2002-İstanbul, s. 153.

[26] İbn-i Rüşd, Tutarsızlıqların tutarsızlığı, türkçeye çeviren: Muherrem Hilmi Özev, s. 17.

[27] M. Ə. Sabir, Hophop namə.

* Kərbəla sayağı, kərbəla olayına bənzər.

* Vaqeə-olay.

* Kəcmədar- tərs gedən işlər, tərs gedən zaman.

[28] “İqbal”, N-790, 14 noyabr-1914.

[29] Kəhf (18), 110.

[30] Quran, Ali-imran (3), 55.

[31] Quran, Nisa, 157: وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ

[32] Quran, Ali-imran, 169: وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

[33] C. Cabbarlı, Əsərləri, I cild, Şərq-Qərb yayınları, Bakı- 2005, s. 100.

[34] Quran, Hücərat (49), 13.

[35] Quran, Bəqərə, 48.

[36] Dehxuda sözlüyü.

[37] Quran, Yusif (12), 2.

[38] Quran, Əraf (7), 26.

[39] Quran, Hədid (57), 25.

[40] H. Cavid, Azər.