Şəhriyarşünaslıq üzərinə

-         Sizcə Şəhriyar yaradıcılığı elmi bir şəkildə bu günə qədər araşdırılmışmı?

-         Şəhriyarın şeirlərinin psikanalizi bizim tarixi pozisionlarımız haqqında gerçək bilgilər verə bilər. Şəhriyar nə Azərbaycanda, nə də İran fars ədəbiyyatşünaslığında elmi metodla araşdırılmışdır. Azərbaycanda Onun farsca yaradıcılığından xəbərsiz olunduğundan türkcə əsərləri üzərinə milli duyqularla yanaşılmışdır. İranda da Şəhriyar türkcə də möhtəşəm əsərlər yazdığından fars ədəbiyyatşünasları rahatsız etmişdi. Bu üzdən şəhriyar bir fenomen olaraq incələnməmişdir.

-         Fenomen olaraq incələnməmişdir dediyinizdə nəyi nəzərdə tutursunuz?

-         Fenomenoloji yanaşmanın digər yanaşmalardan fərqi ondadır ki, sən bütün önyarqılarını, təəssüb və yandaşlığını bir yana buraxaraq, bu fenomenin necə ortaya çıxdığını və tərəf tutmadan şəkillənmə sürəcini araşdırırsan. Deyək ki, Şəhriyarın bulunduğu sosial şərtlər, Onun tarixi pozisionu, dünyaya baxışını incələyərək şairlik karakterinə yola tapmağa çalışırsan. XX əsrin çalxantılı olayları içində Şəhriyar şeiri necə istifadə etmiş? Yaradıcılığı ilə hansı fərdi və kollektiv mənəvi və duyğusal ehtiyaclara cavab verməyə çalışmışdır? Eşq, ailə və sosial və iş həyatında baş verənlər onun şeiriyyət dünyasını necə etkiləmişdir? İnsan həyatı üç hissədən ibarətdir və bu üç hissənin dışında heç bir şey yoxdur: İş həyatı, ailə həyatı və sosial həyat. Bu üçbucaq içində Şəhriyarin yaradıcılıq dünyası necə biçimllənmişdir? Bu suallara cavab vermək ədəbiyyatşünaslığın və konkret olaraq Şəhriyarşünaslığın əsas məsələsi olmalıdır. Fenomenoloji yanaşmada bir imkanın araşdırılmasında o durum bilgilərinə, davranışlarına və niyyətinə görə incələnər. Çünkü bilgi və davranışa əsasən niyyətə görə formalaşar.

-         Sizə görə, Şəhriyarşünaslığın əsas məşğul olması gərəkən problem nələr olmalıdır?

-         Bir imkanın Şəhriyar həyatı və yaradıcılığı timsalında necə ortaya çıxdığı incələnməlidir. Türkcənin tam olaraq yasaqlandığı, türklüyün aşağılandığı bir dönəmdə “Heydər babaya salam” kimi bir imkanın türk dili və tarixində doğmasının səbəbləri nə idi? Farsca yaradıcılığı ilə fars ədəbiyatının zirvələrində yer alan Şəhriyar nədən bu təhlükəli işə girişdi?

-         Nədən təhlükəli?

-           Çünkü Pəhləvilər dönəmində Şəhriyar kimi ünlənmiş bir şairin türkcə yazması çox təhlükəli idi, Şəhriyarı sırf “Heydər babaya salam” əsəri üçün öldürə də bilərdilər. Bu təhlükəni Şəhriyar anlayırdı, ancaq yenə də Türkcə yazmağa başlamışdı. Bu baxımdan keçən əsr tariximizdə birinci qəhrəman Rəsulzadə olmuşsa, ikinci qəhrəman Şəhriyardır.

-         Şəhriyarın türkcə yazmasını qəhrəmanlıq olaraq dəyərləndirirsiniz, bu qəhrəmanlığın mahiyyəti nədən ibarət idi?

-         O zaman və hətta indi də türkcə oxucu kütləsi İranda olmamışdır. Türk dili İranda Səfəvilərdən sonra mərsiyyə və ağlaşma ədəbiyyatı dışında heç bir təcrübə qazanmamışdı. Şəhriyar öz əsərləri ilə türkcə oxucu kütləsi yaratmağa çalışdı. Türk dili ilk dəfə olaraq qələmlə bu qədər geniş ölçüdə tanış oldu. Sadə yaradıcılığı ilə Şəhriyar bütün İran türklərinin türkcə duyğularında yerləşdi. Hətta əfsanəvi şəxsiyyətə dönüşdü. Tək başına bir inqilab etmişdi Şəhriyar. Gerçəkdən də tarix isbat etmişdir ki, ancaq mədəni inqilablar xalqların yararına olmuşdur. Şəhriyarın qəhrəmanlığının mahiyyəti bu idi. Aşağılanan, adam dili hesab edilməyən türkcəni Şəhriyar birdən insanların sevimli könül dünyasının dilinə çevirdi. Bəlkə də Şəhriyar olmasaydı, türk dili İran ortamında daha çox zərər ala bilərdi.

-         Şəhriyarın yaradıcılığını dəyərləndirmək üçün türkcə əsərlərini incələmək yetərli olarmı?

-         Yetərli olmaz. Şəhriyarın sənət dünyasını anlamaq üçün onun əsərlərinin bütünü üzərində durmaq gərəkir, lakin Azərbaycan oxucularının anlaması üçün daha çox türkcə yazdığı şeirlərdən yararlanmağa çalışsam da, bəzi durumların açıqlığa qovuşması üçün farsca şeirlərindəki ideyalardan da istifadə etmək məcburiyyətində qalacağam. Şəhriyarın dərin ruhi qatları daha çox farsca yazdıqları şeirlərdə saxlıdır. Bunun iki səbəbi var. Birincisi Şəhriyarın düşüncə və nəsr dili farsca idi, ikincisi də farsca yazdığı şeirlərinin həcminin türkcə ilə müqayisədə daha çox olmasıdır.

-         Şəhriyarın düşüncə dili farsca idisə, bəs türkcə düşünə bilmirdimi? Türkcə düşünə bilmirdisə bu əsərləri ana dildə necə yazmış?

-           Şəhriyar türkcə düşünə bilmirdi. Türkcə yazdığı əsərlərdə düşüncə yoxdur, sadəcə duyğu və təsvir var. Türkcə düşünə bilmək üçün türkcə nəsr yazmağı başarmaq gərəkir ki, Şəhriyar bunu başarmır və türkcə nəsr yaza bilmirdi. Şeir düşüncənin dili deyil, düşüncənin dili nəsrdir. Nəsr dili inkişaf etməyən xalqlarda şeir də başarılı olmaz. Məntiq fəlsəfə üçün nədirsə, qramatik şüur da ədəbiyyat üçün odur. Bizim tariximizdə düşüncə törədə bilməmənin də səbəbi budur. Türk dilinin tarixi nəsr təcrübəsi yox dərəcəsindədir. Bunu Şəhriyar özü də etiraf edər. Xəstə vaxtında “türkcə roman yazmaq istəyirdim, qoymadılar” deyir.  

-         Kim qoymamış?

-         Rejim bir yandan basqı göstərir, digər yandan da türklərdə türk dilində nəsr və roman oxuma alışqanlığı yox idi. Dilin qramatik quruluşunu bilmədən nəsr yazmaq asan iş deyil. Bəzi türk şairlər kitablarını çap etdirmək istərkən Şəhriyara ön söz yazdırardılar. Şəhriyar da türkcə nəsr yaza bilmədiyi üçün ön sözləri farsca yazardı. Bu sadəcə Şəhriyarla sınırlı deyil, Füzuli də türkcə nəsr yazmaqda çox çətinlik çəkmiş. Məsələn “Leyli və Məcnun” əsərindəki başlıq nəsr cümlələri farsca yazmış. Füzulinin “Hədiqə tüs-süəda” kitabını da türkcə nəsr adlandırmaq zordur. Türk dili Türkmənçay müqaviləsindən sonra Rusiya sömürgəçiliyində nəsrə keçməyə başladı. Bir dil də nəsrə keçməmişsə, hələ ona dil demək olmaz. Ona görə də İrandakı türklərin şeir dilləri olsa da düşüncə dilləri komikdir, farsca düşünüb türkcə bir şeylər anlatmağa çalışırlar və bu da çox komik görünür. Son 500 ildə, yəni Səfəvi dövlətinin quruluşundan bəri türkcə aşağılanmışdır. Şəhriyar yaradıcılığı bu aşağılanmaya qarşı baş qaldırı və dirəniş idi.

-         Şəhriyarı bir aydınladıcı olaraq görürsünüzmü?

-         Avropada yayqın olan anlamı ilə bizim tariximizdə aydınladıcı şəxsiyyət olmamışdır, Şəhriyar da bir aydınladıcı deyyildir. Aydınlıq üçün fəlsəfə və fəlsəfəyə girən bir dil laızmdır. Bu da olmamışdır. Lakin milli kimliyimizin yüksəlişi yolunda Şəhriyar aydınladıcı işlər görmüşdür. Milli kimliyin yüksəlişi milli dillə mümkündür. Türk dilinin üzərinə çəkilən qara pərdə Şəhriyar nəfəsi və yaradıcılığı ilə dəlinmişdir.

-         Yəni Şəhriyarın əsərlərində düşüncələrə aydınlıq gətirən mövzulara toxunulmamışdırmı?

-         Düşüncələrlə bir əsri və ya çağları aydınlatma qlobal bir məsələdir, bəşərin ortaq sorunları üzərinə bir aydın şəxsiyyət öz düşüncəsini mətnləşdirər. Bu zaman da düşüncənin əsas mehvərini dil-varlıq-azadlıq qavramları təşkil edər. Bu anlamda Şəhriyar aydınladıcı deyil. “Yumurtanı gözəl-göyçək bəzərdik” və ya “Əli mənə yaşıl aşıq verərdi” kimi misraların aydınlanma ilə nə əlaqəsi? Bunlar kənd sosial həyatından nostalji bir təsvirdir. Şəhriyar çağları aydınladan bir düşüncəni ortaya qoya da bilməzdi, çünkü bunun kökü bizim tariximizdə olmamışdır. Aydınlanmanın əsasında kültür və ənənələrin tənqidi, dinlə əqli planda hesablaşma, dini qurumları insan haqları fəlsəfəsindən yola çıxaraq sorqulama və tarixlə qarşılaşma görüşü durar. Bu da Şəhriyar da olmamışdır. Nə farsca, nə də türkcə şeirlərində olmuşdur. Şəhriyar bir ideya qurucusu və ya savunucusu olmamış, ənənələrə qarşı da gələməmişdir. O, belə bir missiyanı öz üzərinə götürməmişdi. Onun missiyası mövcud durum içində türk dilini yüksəltmək idi.

-         Şəhriyarın türkcə və farsca şeirlərinin fərqi nədədir?

-         Şəhriyar farsca şeirində özünü Səfəvi öncəsi irfan və təsəvvüf kültürünə mənsub bilər. Çünkü Səfəvilərdən sonra sadəcə türkcə deyil, fars dilində də böyük ədəbi əsərlər yaranmadı. Bu baxımdan Şəhriyar kimi bir dahi söz ustası öz istedadını heç bir ədəbi və qlobal dəyəri olmayan mərsiyyə söyləntilərinin zindanında həbs edə bilməzdi. Bu üzdən farsca və türkcəsinin fərqi burada açıqca ortaya çıxar. Fars dilindəki qəzəlləri və bütün yaradıclığı irfani özəllik daşıyar, lakin türkcədə bu yoxdur, bir neçə türkcə qəzəlində buna qismən işarə etmiş, ancaq Onun əsas əsəri olan “Heydər babaya salam” kənd kültürü və törələrini təsvir edər. O təsvirin içində böyük düşüncə doğmaz., gələnəksəl həyatdır, evrənsəl tərəfi yoxdur.

-         Şəhriyarın əsas türkcə əsəri “Heydər babaya salam” poemasıdır, deyilmi?

-         Zamanlama baxımından Şəhriyarın ilk önəmli əsəri “Heydər babaya salam” poemasıdır. Lakin Şəhriyarın farsca və türkcə yaradıcılığının bütünü içində ən önəmli əsəri “Səhəndiyyə” poemasıdır.

-         “Səhəndiyyə” poeması səviyyəsində farsca bir əsəri yoxmu?

-          Yoxdur, çünkü fars dilinin qüsurları belə möhtəşəm əsərin o dildə yazılmasına imkan verməz. Çox təəssüf ki, Şəhriyarın “Səhəndiyyə” əsəri Azərbaycanda tanınmır. Bunun bir səbəbi var. Azərbaycan oxucusu bu növ şeirdən zövq ala bilmir, çünkü onun zövqü hələ bu estetik anlayışla tanış deyyildir. “Heydər babaya salam” bəlli bir ölçüdə yazılmış və ölçü poemanın sonuna qədər qorunur. Lakin “Səhəndiyyə”də ilk gözə çarpan coşqulu musiqidir. Sonra bütün şeir vəznləri bir-birinə qarışır. Əruz, heca, sərbəst, modern şeir türləri iç-içə girmiş. Nə ərəbcədə, nə farscada, nə ingilizcədə belə bir əsər mövcuddur. “Heydər baba” poemasını otağın bir küncündə balışa arxalanıb oxuyub kədərlənmək olar, lakin “Səhəndiyyə”ni oxurkən yerində rahat otura bilməzsən, durub bir göylərin sonsuzluğuna baxmaq, qaçmaq, rəqs etmək, qarşılaşdığın insanı qucaqlayıb öpmək istərsən. Doğu ədəbiyyatının ritmik şeir zirvəsini ortaya qoyan Mövlanədir. Mövlananın da şeirlərində musiqi və rəqs iç-içədir. Lakin hətta Mövlanənin də qəzəlləri “Səhəndiyyə” səviyyəsində deyil. Şəhriyarın bu əsəri coşqulu, ritmik, musiqli və təsvirlərlə iç-içədir. Uzun poema olan “Səhəndiyyə”nin yarısından çoxunu əzbər bilirəm. Bəzən ümidsiz və kədərli halımda birdən əzbərimdə olan bu parçaları oxurkən içim ümid işıqları ilə dolub daşır. Əsər həyat duyğuları ilə dolub daşmaqdadır. Poemanın həssas yerində birdən erotik duyğular şeirin içindən fışqırır. Oxucu kainatla ruhi vəhdət içindəykən sevişmə hisslərinə qapılır. Bütün varlıq sözlərə dönüşərək şeirin bütünü içində axıb insanın ruhuna dolur, oxucu sanki tanrılaşır.

-         “Səhəndiyyə”nin belə təsirli olmasının səbəbi nədir? Səhv etmirəmsə Səhənd bir dağ adıdır.

-         Doğru, Səhənd bir dağ adıdır, lakin burada iki məna daşır. Əsər “Səhənd” təxəllüsü ilə yazan Bulud Qaraçörlüyə həsr edilmiş. Şəhriyarın böyük sənətçi olmasına təkan verənlərdən biri Səhənd digəri də Prof. Dr. Cavad Heyyət idi.

-         Demək “Səhəndiyyə” əsərini Şəhriyar şair Səhəndə həsr etmiş?       

-         Şəhriyar “Heydər baba” poemasını yazdıqdan sonra həm rejim, həm də fars şovinist şairlər tərəfindən sıxışdırılırdı. Onun əməyini dəyərləndirən yox idi. Birdən böyük şair Səhənd “Heydər baba” poemasını oxuduqdan sonra Şəhriyara şeirlə məktublar yazmağa başladı. Səhəndin məktubları çox güclü və milli məzmunla dolu idi. “Özgə çırağına yağ olmaq bəsdir” deyə Şəhriyarı türkcə yazdığı üçün öyürdü. Səhənd çox zəngin bir türk şairi idi. Böyük tekstil şirkətləri də var idi.

-         Maraqlı olar bir az da yeri gəlmişkən Səhənd haqqında məlumat verəsiniz.

-         Səhənd İranda türk milliyətçiliyinin fəlsəfi dünyagörüşünü “Dədə Qorqud” əsərinə dayanaraq şeirlə yazan böyük şairdir. XX əsrdə İranda iki böyük türk şairi yetişmiş: Şəhriyar və Səhənd. Səhənd Qorqud dastanlarını öz fəlsəfi üslubu ilə yazaraq hər dastanın önündə öz fəlsəfi dünyagörüşünü açıqlamış. Həyatımda mənim dünyagörüşümü etkiləyən şəxsiyyətlərdən biri də Səhənd olmuşdur. Onun “Ərməğan” adlı əsərlərini oxuduğum zaman çox gərgin hallar keçirmişdim.

-         O gərgin hallar yadınızda varsa, bir az açıqlayın...

-         Səhənd yazır ki, yatmışdım bir yuxu gördüm. Bir sklet. Qorxunc bir sklet. Skletə yaxınlaşdım, çox qorxulu simasını gördükdən sonra qorxumdan dönüb qaçmaq istərkən məlahətli bir səslə “adam da anasından qorxarmı” deyə sklet sordu. Məlahətli səsi ruhumun dərinliyinə işləmişdi. “Sən mənim anamsanmı?” deyə sorduğumda “Mən sənin ana vətəninəm, ancaq tanımamağına da şaşırmadım, çünkü artıq məndə tanınacaq bir şey qalmamış, Borçalını bir tərəfindən kəsib apardılar, Dərbəndi bir tərəfimdən, Həmədanı digər tərəfimdən. Bütün varlığım paramparça oldu. Məni necə tanıya bilərsən?” dedi. Sonra skletin sümükləri çürüyüb bir-birindən ayrılır. Səhənd bu sümükləri bir torbaya doldurub çininə ataraq türklərə və dünyaya səslənər “bir məzar qədər vətən axtarıram, anamı dəfn edəcək qədər bir məzar” deyir. əsərin özət məzmunu budur, lakin Səhəndin öz təsvirləri çox təsirlidir. İranda türklük bilincinin oluşmasında Səhəndin çox böyük təsiri olmuşdur.

-         Və Səhənd Şəhriyarla dostluq etməyə başlayır?

-         Səhənd Şəhriyara yazdığı məktublarla Şəhriyarın digər gizlin istedadlarını da atəşlədi. “Səhəndiyyə” də bu atəşlənmənin nəticəsidir. Səhəndin ağrılarla dolu məktubuna Şəhriyar ümid dolu bir poema ilə cavab yazdı.

-         “Səhəndiyyə”nin musiqili bir əsər olduğunu söylədiniz. Bu əsər üzərinə gerçəkdən musiqi bəstələnmişmi?

-         “Səhəndiyyə” əsəri üzərinə böyük opera və simfonik əsərlər yazıla bilər, lakin hələ yazılmamışdır.

-         Əngəl nədir yazılmasında?

-         İranda yaşayan türklərdə modern və köklü musiqi bilgisi olan yoxdur. Azərbaycanda da bu növ şeiri anlaya biləcək musiqiçi yox. Azərbaycan bəstəkarlarının klasik əsərlər üzərinə bəstəkarlıq etmələri unudulmuşdur, çünkü o şeirin ruh halı ilə tanışlıqları yoxdur. Məncə qarşımızdakı milli oyanış illərində İrandakı türklərin içindən Üzeyir Hacıbəylilər çıxacaq və onlar “Səhəndiyyə” üzəribnə dahiyanə əsərlər yazacaqlar. İrandakı türklərin içindən türklük düşüncəsi şəkillənərək klasik və modern musiqi növləri ilə elmi biçimdə tanış olan şəxsiyyətlər bu işi edə bilər. Azərbaycan Respublikasında “Səhəndiyyə”nin formunu, məzmununu və coşqusunu anlaya biləcək musiqiçilərin çıxacağına inancım zəifdir. Bunun üçün çox güclü bir şəkildə ədəbiyyatşünas olmaq lazımdır. Üzeyir Hacıbəyli böyük ədəbiyyatşünas olduğu üçün Füzulinin əsərlərinə opera yaza bilmişdi. Bunun kimi bir gəlişmə olmalı. Musiqişunaslıqla ədəbiyyatşünaslıq iç-içə olmadan “Səhəndiyyə” poeması üzərinə opera yazmaq olmaz.  

-         Maraqlı yanaşmadır...

-         Sənət nədir və bir toplum nə zaman sənətlə dünyanı idrak etməyə, sənətlə estetik zövq almağa başlar? Bu suallar sirli bir şəkildə “Səhəndiyyə” əsərində cavablanmışdır. Bu cavabları idrak etməyən musiqiçi bu əsər üzərinə bir şey yaza bilməz, özəlliklə sənət fəlsəfəsi üzərinə bilgili olmaq bu baxımdan şərtdir.

-         Şəhriyarın həyat biçimi və uşaqlıq xatirələri onu şairliyə sövq etmək də nə qədər etkili olmuşdur?

-         Şəhriyar “şair olmazsan anan doğmasa şair” deyir. Bu çox doğrudur. İnsan doğuşdan bir sənət ruhunu özüylə gətirməzsə, oxumaqla, xatirələrlə şair olunmaz. Ancaq şübhəsiz ki, insanın yaşam biçimi o sənətə müsbət və ya mənfi təsir göstərə bilər. Gözəl və bəzən də acı xatirələr o sənətin önündəki əngəlləri ortadan qaldırar. Bu baxımdan Şəhriyarın həyat tarixi çox önəmlidir. O, Təbrizdə dünyaya gəlmiş, ancaq Təbrizdə yayqın olan xəstəlik üzündən Xoşgünab kəndinə aparılmış və uşaqlığı bu kənddə keçmiş. Şeir və fəlsəfə üçün kənd həyatı çox önəmlidir. 120 il əvvəl şəhərlə kəndin çox fərqi olmasa da, yenə də kənd həyatı sənət üçün bir imkandır. Böyük dahilərin çoxu kənddən çıxmışlar. Torpaqla əmək meydanında təmasda olmanın başqa bir özəlliyi var. Şəhriyar da kənddə təbiətlə uşaqlıq vaxtında qarşılaşmış. Elə yaş ki, o yaşlarda insanda hələ xəyalla gerçəkliyin sınırları bəlli edilməmiş. İnsan xəyallarını, yuxularını da gerçəklik kimi anlar. Bəzən də gerçəkliyi xəyal kimi görər. Bu dönəm şüuraltında gizlənərək şairin yaradıcılığıq qaynağına çevrilər. Olqun yaşda hansısa bir hadisə şüuraltındakı bu fırtınaları üzə çıxarar, sənətə daşıyar. Şəhriyara ilham verən də həyatının bu dönəmi, yəni xəyalla gerçəkliyin sərhədlərinin bəlli olmadığı uşaqlıq dönəmi olmuşdur. “Əli mənə yaşıl aşıq verədi” dediyində, görünürdə burada elə də dərinlik yoxdur, lakin bu, kənd həyatının aşıq oynama kimi psixoloji ortamında dəyərləndirdiyində anlaşılar. O yaşlarda bir aşığın kənd uşağı üçün nə qədər dəyərli və hətta mənəvi dəyər daşıdığını ancaq bu hadisəni yaşamış olanlar anlarlar. Bir mətnin doğduğu sosial zamanı və onun xitab etdiyi toplum gerçəkliyini anlamadan o mətni anlamaq çox çətin olar və ya heç mümkün olmaz. Dini mətnlər də bu qanuna tabedir.

-         Şəhriyarın eşq həyatı da çox acılı olmuş...

-         Bir çox sənətçinin həyatında üç qadın çox etkili olar. Ana, sevdiyi qadın, uşaqlarının anası olan evləndiyi qadın. Şəhriyarın həyatında hər üçü çox təsirli olmuş və yaradıcılığına yansımışdır. Şəhriyar yaradıcılığında təsirləri baxımından bunları anlatmaq istərdim.

-         Üstdə sıraladığınız kimi etkili olmamışlarmı?

-         Şəhriyarın həyatında ən böyük təsir buraxan Sürəyya adında bir qız olmuş. Ona “Pəri” adı taxıbmış Şəhriyar. Çox gözəl və kültürlü qız imiş. Bir-birlərini hədsiz dərəcədə sevər və gələcək ailələri haqda planlar qurarmışlar. Lakin Pərini Şahın sarayında çalışan bir dövlət adamı pul gücünə alır. Bunun üzərinə Şəhriyar onunla Tehranın “Behcət abad” məhəlləsində son görüş istəyir. Qızın getməsini əngəlləyirlər. Şəhriyar sabaha qədər orada gözləyir. O günə qədər fars ədəbiyyat ortamında ad çıxaran Şəhriyar sabaha qədər çəkdiyi acını türk dilində bəyan edər. İnsanlar belədirlər. Acı çəkdiklərində, yuxu gördüklərində, yəni ruhun təsirləndiyi zamanlarda ana dilləri yardıma gələr. Şəhriyar o gecəni “Behcət abad xatirəsi” adında bir qəzəldə şeirləşdirər. Bu qəzəl o qədər sadə, o qədər arınmış türkcədə yazılmış ki, oxucunun ruhuna atəş vurub yaxır. Şəhriyarın şah əsərlərindən biri də bu qəzəldir. Hətta başqa heç bir şey yazmasaydı, yenə də sırf bu qəzəli üçün o, türkcənin ən böyük şairi sayıla bilərdi.

-         Şəhriyarlar Pəri münasibəti başqa şeirlərdə də öz əksini tapmışmı?

-         O gecədən sonra Şəhriyarın bütün əsərlərində yanqı, ağrı və kədər var. Türkcə və farsca şeirlərində bu ağır eşq məğlubiyyəti öz təsirini göstərmişdir. Şəhriyar xəstələnib xəstəxanada yatırmış. Pəri bunu duyub yanına getmiş. Pərinin qucağında artıq sütdən kəsilmiş bir uşağı da varmış. Şəhriyar farsca bir qəzəl bu görüş üçün yazaraq “sən öz cigər parəni də sütdən ayırmışsan, ancaq mən hələ də bildiyin səni sevən o dəli qanlıyam, hələ unudulmamışsan. Atan öz gövhərini altuna satdı, eşqin dədəsi yansın ki, dədəmi yandırdı” yazar. Sonra da zaman keçdikcə Şəhriyarın öz etirafına görə, bu bəşəri eşq yerini Tanrı eşqinə buraxar.

-         İkinci qadın hansı olmuş, anası, yoxsa evləndiyi xanımmı?

-         İkinci qadın anası Kövkəb xanımdır. Təsəvvür edin ki, ölkədə türkcə aşağılanır. Gənc Şəhriyar da bu ölkədə sosial status qazanmaq və maddi həyatını təmin üçün farsca yazmalı, fars dili vasitəsi ilə yüksəlməlidir. Bir gün anası ona “oğlum, o yazdıqlarını bir az da mənim anladığım dildə yaz!” deyir. Bu bir cümlə Şəhriyarın ruhunda və şüurunda inqilab edir və çox böyük təhlükəli işə girişir. Türkcə yazmaq ölümlə dans etmək kimi bir iş idi. Şəhriyar ölümlə dans edir, ancaq anasının anladığı dildə yazır və anasının istəyinə boyun əyən Şəhriyar yaradıcılığında bizim milli və kollektiv şüuraltımızda yerləşən əski anılar dilə gəlib danışır. Şəhriyar xalqın yaşam biçimini sözlərlə onun gözləri önünə sərərk, türkcəni də o qorxunc dönəmdə qələmlə tanış etdi. O zaman türk əhalisinin təqribən yüzdə yetmişi kəndlərdə yaşayırdı. Ancaq kədnlərdə də oxuması olan biri “Heydər babaya salam” əsərini oxuyur və bütün kəndlilər qulaq asırdı. Mən də onlardan biri olmuşam. Kəndimizdə oxumuşam və bütün kəndimizin əhalisi dinləmiş, yaşlı qadınlar ağlamış, gənc qızlar hüzünlə gülümsəmişlər. Bu baxımdan Şəhriyarın nəfəsi mənim də həyatımda dolaşmış.

-         Üçüncü qadın da evləndiyi xanım olmalıdır...

-          Şəhriyar 48 yaşında bibisi nəvəsi Əzizə ilə evlənir. Aralarında 25 il yaş fərqi varmış. Bir satirik şeirində də Şəhriyar həyat tarlasında özünü öküzə, evləndiyi xanımı da buzova bənzədərək,

“Yar günümü göy əskiyə tutdu ki, dur məni boşa,

Cütcü görübsən heç cütə, öküz qoyub buzov qoşa!” deyər. Əzizə Şəhriyarın uşaqlarının anasıdır. Şəhriyarın şansızlığından Əzizə də üç uşaq anası olduqdan sonra gənc yaşda ölür və Şəhriyara bir başqa ruhi zərbə daha vurulur. Şəhriyar Əzizəni xatırlarkən göz yaşlarını tuta bilməzdi.

-         Bildiyim qədəriylə “Şəhriyar” adını O, özünə təxəllüs olaraq seçmişdi. Bu ləqəbi seçməsinin bir səbəbi varmı?

-         Şəhriyar özünü məfkurə olaraq Səfəvilər öncəsi ədəbiyyat dünyasına mənsub bilirdi. Çünkü Səfəvilərdən sonra sadəcə türkcə deyil, fars dilində də doğru-dürüst ədəbi əsər yazılmadı. Bütün ədəbiyyat mərsiyyədən ibarət. Səfəvi dövləti qurulduqdan sonra qələm əhli fars aristokratları canlarını və inanclarını qurtarmaq üçün Hindistana qaçdılar. Orada “səbki-hindi” adında şeirdə bir sənət sahəsi gəlişdirdilər. Saib Təbrizi kimi böyük şairlər də səbki-hindiyə mənsubdurlar. Bu üzdən Şəhriyar da Səfəvi öncəsi Mövlananın, Əttarın, Xaqaninin,.., özəlliklə də Hafizin təsiri altında idi. Şəhriyar özünü Hafiz Şirazinin məktəbinə mənsub bilirdi. Şəhriyar həyatındakı bədbəxtlikləri yaşadıqdan sonra özünü bütünüylə sənətə həsr edir. Bir təxəllüs tapmaq üçün Hafizin divanından iki dəfə fal açır. Birinci falında “Gedərəm öz Şəhrimə Şəhriyar” olaraq qəzəli gəlir. İkinci fal açdığında da “Şərqin sultanı (günəş) sabah-sabah barağını dağlara sallayaraq “şəhriyar” yazdı” qəzəli gəlir. Beləcə “Şəhriyar” təxəllüsünü hafizin divanından çıxarır.

-         Demək Şəhriyar Hafizdən çox təsirlənmiş...

-         Şəhriyar “nəyim varsa hamısını Hafiz mənə bağışlamışdır” yazar. Hətta qəzəllərinin çoxu hafizin qəzəllərinin açıqlamasından ibarətdir. Şəhriyarın farsca divanında hər qəzəlin önündə öncə Hafizdən iki misra yazılmış. Hafizdən təsirlənməmək də mümkün deyil. Böyük alman şairi Hötə də almancaya tərcümə edilmiş Hafizin şeirlərindən təsirlənmişdi.

-         bəy, 21 Azər hadisələri zamanı Şəhriyardan heç səs-soraq olmamışdı, bunun səbəbi nədir?

-         21 Azər olayları zamanında Şəhriyar yaşının ən olqun vaxtında, 40 yaşındadır. Lakin Pişəvəri hərəkətinə əsla sempatiya göstərməmişdi. Bunun da səbəbi var idi. Pişəvərini Stalin dəstəkləyirdi və Təbrizdə çıxan “Azərbaycan” adlı qəzətin hər nömrəsinin ilk səhifəsində “millət atası” deyə Stalinin şəkli yer alırdı. Şəhriyar dühası Stalini necə öz mənəvi atası kimi görə bilərdi. Şəhriyarın o hərəkətə qatılmaması Onun böyüklüyünü göstərir. Pişəvəri bir yerdə də “türk” və türk dili”ni ağzına almazkən Şəhriyar “türkcə dedim oxusunlar özləri”, ya da “Türkün dili tək sevgili istəkli dil olmaz” deyə hayqırırdı. 21 Azər məsələsini sovet dəstəkli olduğu üçün sovet Azərbaycanında çoxlu qabardıblar, onun milli dərinliyi yox idi. Sadəcə Şəhriyar deyil, böyük xanəndə və Şəhriyarın dost Əbulhəsənxan İqbal Azər də Pişəvəri hərəkətinə xoş baxmamışdı.

-         Şəhriyarın yaradıcığında ümumən əruz janrımı yer almaqdadır?

-         Şəhriyar fars dilində modern şeirdə yazmış. Anasının yasında öz kədərini modern şeir biçimində ifadə etmiş və çox da təsirlidir. Fars modern və sərbəst şeirinin atası sayılan Nima Yuşic Şəhriyarı çox öymüşdür. Modern fars şeirinin böyük şairəsi Füruğ xanım Fərruxzad da Şəhriyarın modern şeirini öymüşdür. Şəhriyar “Einisteinə məktub” şeirini də sərbəst şəkildə yazmışdır. Sərbəst şeirləri də çox güclüdür.

-         Şəhriyarın musiqi ilə münasibəti necə olmuş?

-         Şəhriyar muğamları çox yaxşı bilirdi. Özü də çox gözəl setar çalar və muğam oxuyardı. O dövrün böyük xanəndələri ilə yaxından təmasda olurmuş. Şəhriyarın qəzəlllərini oxuyarmışlar. Məsələn İranda ilk böyük qadın xanəndə olan Qəmər-ul Mülk Vəzirinin səsinin gözəlliyini vəsf edən qəzəl də yazmışdır. Şeir və musiqi bir-birindən ayrı olmaz. İrfanda şeir və musiqi bir-birini tamamlar.

-         Şəhriyarın Süleyman Rüstəm və digər şairlərlə də yazışmaları olmuşdu...

-         Bunlar “Heydər baba” əsəri yayıldıqdan sonra oldu. Bu əsər demək olar ki, bütün türk ölkələrini öz təsiri altına aldı. Ancaq sovet Azərbaycanının şairləri Şəhriyarı bəlli bir ideologiyanın dar çərçivəsinə soxmağa çalışırdılar. S. Rüstəm də onlardan biri idi. Şəhriyarın onlara yazdığı cavablar daha aydın üfüq açarkən sovt Azərbaycanının şairləri bu üfüqü görəcək dünyagörüşünə sahib deyildilər. Şəhriyar Qurana bağlı mömin bir şair idi. S. Rüstəmin “Şeirimin bir sətrinə Quranı versən vermərəm” kimi anlamsız söz yığınının ortaya çıxması onun Şəhriyar nəzdindəki sayqınlığına zərər verirdi.   

-         Türkcə yazıb və türkcə düşünmənin yasaq olduğu bir sistemin içində Şəhriyar öz əsərləri ilə nə kimi mesaj vermək istəmişdi?

-         Şəhriyar öz yaradıclığı ilə bu xalqa mədəni şəkildə anlatdı ki, “şaxsey-vaxsey” bağrıb zəncirlərlə özünü döyməsən, yaşadığın kültürn içində ruhunu oxşayacaq gözəllikləri görə bilərsən. “Heydər baba” poemasının əvvəlindən sonuna qədər bir yerdə baş yarıb, zəncir vurmaq, sürülər şəklində mollanın ətəkləri altında ağlayıb sızıldamaq öyülməmişdir.

-         Şəhriyarı rejimlərlə əməkdaşlıq etməklə suçlayanlar da var, bu haqda nə deyərsiniz?

-         Şəhriyarı tənqid edənlərin heç birində sənət ruhu olmamışdır. Ondan siyasi liderlik bəkləntiləri olan və öz həyatlarına dəyər verməyən, bəşəriyyətə heç bir yararı olmayan inqilabçılar Şəhriyarı tənqid və bəzən də təhqir edirdilər. Şaha və onun xanımına, daha sonra indiki şiə rejiminin rəhbərinə şeir yazaraq Şəhriyarın yaltaqlandığını deyirdilər. Ancaq məncə bunlar doğru yanaşma biçimi deyil. Şəhriyarın şaha yazdığı şeirin heç bir ədəbi dəyəri olmamışdır, lakin bu şeirlərin hesabına həyatda qala bildi. “Heydər babaya salam” kimi türkcə bir poemanı yazdığına görə, onun cəzası əslində ölüm idi. Şəhriyar bunu bilirdi. Şəhriyarı tənqid edənlərin çoxu ilə tanış oldum. Şeir nədir, necə yazılar kimi suallar ətrafında düşünə bilməyən, sənət gözü ilə kainatı görmə təcrübəsi olmayanlar Şəhriyarı tənqid və təhqir edirdilər. Şəhriyarı tənqid edib dəyərləndirmək üçün onun əsərlərinin ontologiyası üzərinə düşünmək gərəkir. Bunun dışında bir də Səfəvi öncəsi irfan düşüncə və təcrübələri ilə tanış olmaq lazımdır. Sənət adamını miras buraxdığı mətni anlamağa çalışaraq tənqid etmək və dəyərləndirmək lazımdır. Tarix üçün qalan mətndir, başqa nə varsa, zaman içində unudulub gedir. Məsələn bir zaman Pəhləvi rejimi var idi, indi yoxdur. İndi Şiə rejimi var, bir sürə sonra tarix onu da ortadan qaldırıb yerinə yeni sistemlər yerləşdirəcək, ancaq bütün dönəmlərdə Şəhriyarın əsərləri türkcənin bir imkanı kimi araşdırılacaqdır.   

-         Şəhriyarla bağlı son söz olaraq söyləmək istədiyiniz bir söz varmı?

-         Şəhriyar bütün zərrələri ilə, eşqi və kədəri ilə türk mədəniyyətinindir, türk dilinindir.

Kəramət Böyükçöl