Avropa mədəniyətinin çökəcəyi savı üzərinə

**********

Avropa mədəniyətinin çökəcəyi ilə ilgili söylənti və savların bilimsəl təməli yoxdur. Əslində bunu bilimsəl əsasa dayanmasından daha çox geri qalmış müsəlman xalqların arzusu gibi görmək lazım. Nədən çökməlidir? Çöküşlərin ilk nəzəriyyəsi Quranda yazılmışdır. Quranda ümmət qavramı var və bu qavram cümlə bağlamında ən az altı mənada qullanılmışdır. Bu mənalardan biri də bəlli bir zaman dilimində mövcud olan siyasi yönətim şəkilləridir. Siyasi bir yönətimin doğuşu, böyüməsi imperatorluğu dönüşməsi və sonunda çökməsi. Bu sürəci Quran ümmət qavramı ilə tanımlar. Bir peyqəmbərə, bir rəhbərə, bir dinə  uyan, bəlli zaman dilimində yaşayan toplumları və tüm insanlığı da bir yerdə ümmət qavramıyla açıqlar. Ümmətlərin tarixdən silinməsinə örnəklər var: Məsələn Sumer, Babil, ...., Əməvillər, Abbasilər, Səlcuqlar, Osmanlılar, Bizans, ... hər biri birər ümmət olaraq nitələnər Quran tanımlamasına görə. Quran bu şəkildə bəyan edər: "Hər bir ümmət üçün bəlli bir sürə bəlirləndi, sürələri dolduğunda bir saat gec və tez olmamaq üzərə yox olarlar." Bu ideyanı İbn-i Xəldun tarix kitabında daha da geniş şəkildə açıqlamış. Dövlətlərin doğuşu, yüksəlişi və yox oluşunu Xəldun ayrılantılmışdır. Sırf bu üzdən də II Sultan Abdulhamit İbni-Xəldunun əsərlərini yasaqlatmışdı! Çünkü Abdulhəmid Osmanlının əbədi olacağına inanırdı. Əslində isə II Abdulhəmid "Müqəddimə"ni deyil, Quranı yasaqlatmalıydı, çünkü bunu ilk bəyan edən Quran. Sonrakı çağlarda Şpinqler gibi batılı bilgələr Qurandan alınma Xəldunun bu nəzəriyyəsini daha da fəlsəfi yöntəmlərlə bəyan etməyə çalışdılar. Lakin modern mədəniyət niyə çökməz? Çünkü daha əski mədəniyətlərin mərkəzində yağmacı dövlətlərin, özəlliklə yağmacı İslam dövlətlərinin mənafeyinə xidmət edən saxta bir Allah durmaqda idi. Bu Allah cihad əmri verər, Avropada tarlalarında çalışan əmək insanlarının qızlarını və oğlanlarını oğurlayaraq cariyə və kölə bazarlarında satarlardı. Görüldüyü gibi bu dövlətlərin iqtisadi gəlirini insan qaçaqçılığı, çocuq devşirmələri təşkil edərdi. Müsəlmanların qız və oğlan oğurlayıb kölə bazarlarında sataraq pul qazanmaları avropalıları düşündür. Çünkü müsəlmanlar qudurmuşcasına onların namusuna təcavüz edir və savaş əxlaqına uymurdular. Qəneymət adı altında məğlub etdikləri xalqların qızlarını oğurlayıb kölə bazaralarında satır, özlərinin şəhvət aracına dönüşdürürdülər. Bu üzdən də müsəlmanların bu əxlaqsız saldırılarına qarşı səlib savaşları başladı. Səlib yürüşündə tək haqlı olan səlibçilərdi. Nə işləri vardı müsəlmanların Avropa ölkələrində? Zatən mütəcaviz müsəlman dövlətlərin təcavüzü Avropanı oyatdı və özlərini savunmaq üçün güclənmək zorunda qaldılar. 8-ci əsrdə quçsal çöl ərəblləri Farnsada yüz minlərcə qız-qadın oğurlayıb kölə-cariyə bazarlarında satdılar. Şarl Martel adında bir qəhrəman qumsal çöl bədəvi ərəblərinin əllərini Fransadan kəsdi. Yüzillər boyunca müsəlmanların Avropada qadın-qız oğurlamasına qarşı birikən öfkə səlibçilik adında örgütləndi. Sultan Süleyman Avstryada dans edən qadınların şəriətə ayqırı davrandıqlarını deyirdi. Nitəkim Martin Luter gibi aydınlatıcılar Osmanlının Viyananı quşatması zamanı yazırdılar ki, Osmanlı qalib gəlsə Avropada insanlıq qurtuluşu yolunda başlanan aydınlanma və zehni oyanış sürəci söndürüləcəkdi. Və haqlıydılar? Sultan Süleyman nə götürəcəkdi Avropaya? Bir an bu faciəni təsəvvür edəlim. Avustraliya yenildi və Avropa qızlarını oğurlayıb gətirib satır, oğlanlarını qılıcdan keçirirlər. İndi gözəl Avropada da İranın və Ərəbistanın qumsal çöllərində olduğu gibi qadınlar daş-qalaq edilməyəcəkmi idi? Osmanlı bundan sonra nə götürəcəkdi? Kitabımı vardı? Allahı və cihadı quruluşunun amacı sayan bütün xristian və müsələman dövlətlər qorxunc zülm üzrində qurulmuşdur. Heç bir dövlət Allah adına qurulan dövlətlər qədər insanlara zülm etməmişdir. Osmanlıda köllə alış-verişi 1908-ci ildə Avropanın basqısıyla ləğv edildi. II Sultan Həmidi insan onuruna zidd olan köləliyi ləğv etməyə zorladılar. Lakin modernitə bu tarixi alt-üst etdi. Gözə görünməyən Allah deyə uydurma bir kimlik var və ortalıqda yoxkən də hər işə burnunu soxur. Həm də mütəcavizlərin, sultanların, kralların, xəlifələrin şəhvətinə sonsuz xidmətdən başqa bu Allah heç bir iş görmür. Yoxsullar pərişan zənginlər keyf içində. Bu necə bir Allah? Gəlin bu gözə görünməyən krallar şəhvətinin bəkçisi Allahı sosial və politik həyatdan çıxarıb yerinə insan qoyalım dedilər. Böyləcə humanizm doğdu. Humanizmin insanlığa gətirdiyi ədalət anlayışını və özəlliklə iqtisadi-siyasi güvəni nə xristinalıq, nə budism, nə İslam gətirmişdir. O zaman böylə bir mədəniyət nədən çökməlidir? Yəni humanizm mədəniyəti çökəcək və sonra Avropada müsəlman şərqin qoxuşmuş və insan haqlarını heçə sayan molla-feodal mədəniyyətinə dönülləcək? Müsəlman şərqində dönəcək nə var? Heç bir şey. Qan içməkdən doymayan Allah surəti yaratmışlar müsəlmanlar. Öncə bu haqsızlıq sistemi tarixdən silinməlidir və bunu tarixdən siləcək olan da ancaq modernitədir? Amma modernitə nədən çökməz? Çünkü modernitə tənqidə açıqdır. Müsəlman irqçi və dikatator mədəniyəti gibi hər kiçik tənqidi baş kəsərək, düşüncələri susduraraq yox etməz. Təqnid olan yerdə yaradıcılıq, kəndini onarma və irəliyə doğru atılım davam edər. Tənqidin bitdiyi yerdə də qoxuşmuşluq başlar. Demokrasi, insan haqları, ədalətli gəlir dağılımı, ərklərin paylaşımı, diktatorluğun əngəllənişi, qadın haqları, çocuk, yaşlı və əlil haqları, ... gibi mədniyyət anlayışı çökəcək və sonra da Avropa müsəlman şərqin əl-qol kəsən qəssablıq şəriət qanunnlarınamı dönəcək? Modernitə özünü tənqidə o qədər açıq tutdu ki, ona antitez olaraq postmodernitə doğdu. Ancaq postmodernitə də özünü modernitənin bir hissəsi halına gətirdi. Çünkü modernitə postmodernitənin söyləldiklərini öz bünyəsinə yüklədi. Yəni dərhal onu susdurub yox etmək yerinə, onunla dialoqa girdi. Dialoq olan yerdə çöküş olmaz. Bu üzdən islamcıların modernitənin çöküşüylə ilgili uydurduqları görüşün bilimsəl təməli yoxdur. Geri qalmış və qoxuşmuş müsəlman kültürünün yüksələcəyinə bəslədikləri xəyallarının məhsuludur. Avropa mədəniyəti çökəcək gibi elmi bir görüş yerinə, heç bir düşüncə ürətməyən müsəlmanlar "Avropa mədəniyyəti keşkə çöksəydi" xəyalını daşıyırlar. Şərqdə heç bir zaman humanistik mədəniyyət olmamışdır. Nitəkim 10-11-ci əsrdə yaşamış olan Əbureyhan Biruni də Doğu mədəniyyətinin Çin və Hindistana aid olduğunu və İslam şərqindəki mədəniyyətin Yunana aid olduğunu savunar. Sumer mədəniyyəti haqqında uydurulan bilgilər də fantastik. Çox primitiv mədəniyət olmuşdur və orada qürur duyulacaq heç bir şey yoxdur. Lakin insanlığın şəhər və siyasi həyata keçişini sağlayan ilk evrə olaraq önəmlidir. Sumer kralı öldüyündə minlərcə cariyə və kölələrini də diri-diri onunla basdırırdılar ki, o dünyada krala xidmət etsinlər. Bunun harası mədəniyyət oldu?

Avropa mədəniyəti sırf avropalılara özgü mədəniyət deyil. Nitəkim alman filosof Karl Yaspers modern mədəniyətlə digər dini və əski mədəniyyətləri qarşılaşdıraraq şöylə der ki, dini mədəniyətlərin sınırları var, lakin modernitənin sınırı yoxdur. Dini mədəniyətlərin tərsinə olaraq modernitə harada gözəl və insana yararlı mədəni hadisə görsə onu alıb özününküləşdirər. İstər bu aldığı islamda, xristianlıqda, Çində, Hinddə,... olsun fərq etməz. Göründüyü gibi modernitə islam və xristianlıq mədəniyəti gibi özünü dar bir mühitdə həbs etməz. Bir nümunə söyləyim. İndi Bakıya bolca ərəblər gəlir. Bakı əhalisi ərəbləlrdən iyrənməyə başlamışlar. Bu ərəbləlrin əlində islah və qılıc olsa görün nə edərlər? İndi düşünün bu ərəblər yüzillər öncə orduları ilə İslam adına gəldiklərində nə qədər cinayət etmişlər? Sünnilər tərəfindən qutsanan iradəsiz və tayfabaz 3-cü xəlifə Osmanın oğlu Əbusəid Xorasanda əsir yaxaladığı 40 min ttürkün başını kəsdi. Bunlarmı mədəniyət qurmuşlar? Ya da Türkistanın susuz çöllərindən gəlib Yunan mədəniyyətinin beşiklərini işğal edən biz türklərmi mədəniyyət quracaqdıq? Böylə bir şey olurmu? Platonun, Aristotelin, Arximedin, Sokratın, Pifaqorun, ... yurdunda mədəniyət qurmaq asan mı? Bunun üçün onlardan daha üst qatlara çıxmaq lazımdır. Sultan Fateh İstanbulu işğal etdikdən sonra Təqiəddin diyə bir bilgə rəsədxanə qurdu. Bu zaman İstanbulda bəzi xəstəliklər baş qaldırdı. İslam bəkçiləri şeyx-ul islamlar Fatehə dedilər ki, rəsədxana Allahın işinə qarşdığı üçün Allah bəla göndərir. Fatehin əmri ilə rəsədxanə top atəşinə bağlanıb yox edildi. Yəni Avropada elmi oyanış və renesans başlakən Fateh elm ocaqlarını söndürdü. Böyləmi qurulur mədəniyyət? İbni-Xəldun ərəbləlrin və türklərin mədəniyət qurma imkanları yoxdur deyə yazar, çünkü onların həyat şəkli bunu icab etməz. Mövlana Cəlaləddin Rumi, Əflaki türkləri mədəniyətləri yox edən və rumları mədəniyyətləri quran xalq gibi təqdim edər. Zatən yox etməsəydik o mədəniyətin içində yox olub gedərdik. Bizim dünyagörüşümüzdə bir rönesas doğmazsa, tarixi insan anlayışımızla heç bir iş görəməyiz. Çünkü tariximizdə harada Yunan mədəniyyətinin yetirmələri olan Farabi, İbni-Sina, Fəxri-Razi, ... gibi alimlər görmüşüksə dərhal yox etməyə çalışmışız. Bütün tarixi bir-bir incələsək insanlığa lazım olan bir tək evrənsəl dəyər müsəlmanlar tərəfindən icad edilməmişdir. İddiaçıların savları sadəcə şüar. Günümüzdə bizim tarixdən bizə miras qalan nə var? Şərq despotizmindən başqa?  bütün yönətim şəklimizi Qərbdən almamışıqmı? Anayasa, prezidentlik, qüvvələrin ayrımı, demokrasi, işçi haqları, gündə 8 saat iş vaxtı, sendikalar, çocuq, qadın, yaşlı haqları, açıq toplum, ədalətli gəlir dağılımı, səltənətin qaldırlması, istibdadın yox olması, soy kimliyinin önəmsizliyi, birey haqları, iqtisadi fəaliyyət sistemi, ... Bunların hamısını Avropadan almamışmıyıq? Yəni bunları buraxıb da Şərqin despotizm dövrünə yenidən gerimi dönüləcək? Hətta bizim ən böyük sorunumuz Avropa modeli demokrasi, insan haqları, açıq toplum yönətimini uyqulaya bilməməmizdir.

Bizim ağıllı dədələrimiz boşunamı avropalaşmayı ilkələrimizə dönüşdürüb bayrağımıza daşımışlar? Şərqin masllarından, xurafə və nağıllarından qurtulmaq üçün bu yol seçildi.