Dao

Dao da modernitənin içində var. Modernitə tarixdə müsbət nə varsa öz varlığına artırmış. Modernitənin yarışdığı bir mədəniyyət yoxdur. Hər şeyə açıqdır. Hətta tarixdən silinməkdə olan xalqlar üçün də modernitə imkanlar sunar. Dao mədəniyyət deyil, fəlsəfi görüşdür. Mədəniyyət fəlsəfə və dindən üstün bir olqudur. İnsanlıq tarixi bütün təcrübələri ilə bir yerdə modernitəni oluşdurmuşdur. İnsana həyat haqqı tanıyan modernitədir. Nə təsəvvüf, nə Dao, nə Hind mədəniyyəti qapsayıcı və ürətici mədəniyyət sistemi meydana gətirmişdir. Şərq mədəniyyəti deyə bir olqu varsa, onun müsbət tərəflərini modernitənin içində aramaq lazımdır. Şərqin özündə davam edən mədəniyyət deyil, insanı şəxsiyyətsizləşdirən, aşırı ideolojilərin əlində əsir edən həyat biçimidir. Məsələn Çində nə var sanki? Diktatorluq, edam, demokrasi əksikliyi, ... azad düşüncə əksikliyi. Qısa sürə avropalaşan Hindistan Çin mədəniyyətinin ötəsindədir. Dao və ona bənzər görüşlər əski çağların yerəl düşüncələri. Modern həyata və eyitim sisteminə onun verəcəyi bir şey yox. Hamı Dao kimimi olmalı? Hamı dahimi olmalı? Güncəl həyatını yaşayaraq Dao olmaq istəməyən və eyni zamanda sömürülmək istəməyərək ailəsi ilə bir yerdə mutluluq arayan Dao kimimi yaşamalı? Seçkinlər əsla mədəniyyət üçün örnək ola bilməmişlər. Çünkü onların dözümü, ideyaları yolunda yolçuluqları, səbirləri tamamən fərqli. Toplum onlar kimi yaşasa bəşəriyyət məhv olar. Ölkəyə iqtisadiyat, əyləncə, sənət,... lazım. Müsəlmanların da əsas sorunu Peyqəmbər kimi yaşamaya çalışmalarıdır. Yaşayamazlar. Onun üçün peyqəmbər olmaları gərəkir. Ona görə də Modernitə dahilərin yaşam biçimini örnək almaz. İşçilərin, aşağı və orta təbəqənin yaşamdan zövq alma görüşlərini özümsər. Şərq mədəniyyəti aşırıcıdır. İnsanın nəfsinə zərər verər. Təsəvvüf mədəniyyət deyil, bir neçə seçkin adamın fərqli yaşama istəncidir. Ona görə də təsəvvüf örnək alınamaz. Bəşəriyyətin ortaq istəyi sosial dövlət, laiklik, hukuk güvənliyi və demokrasıdır. Bunu da nə təsəvvüf, nə də Dao və digərləri oluşdura bilmişlər. Təsəvvüfün siyasi fəlsəfəsi olmamış ki. Dövrün şahları ilə Mövlana kimi ya anlaşıb keyf içində yaşamışlar, ya da dəriləri soyulmuş. İkisi də yanlış. Orta yol lazım. Kimin necə yaşayacağı, sufi olacağı, Dao yolunda yürüyəcəyi onun öz tərchidir. Öncə bu tərcihi toplum üzvləri üçün sağlamaq lazımdır. Bu tərcih haqqını sağlayan da, ancaq modern düşüncədir, yəni Avropa təcrübəsidir. Başqa seçənək yoxdur. Hələ bizim tariximizdə heç bir örnəyi yoxdur. Çin iqlimi yağmurlu və bərəkətli torpaqlardır. Bizim iqlimlər xaos, zülm, susuzluq, xan-xanlıq, savaş və gücsüzü əzmə iqlimləridir. Zülmdən, güclünün gücsüzü əzməsindən başqa tariximizdə heç bir örnək yoxdur. Mən qarşılaşmadım. Hər ölkənin öz tarixi şərtləri var. Bizi kökümüzdən qoparacaq tək güc modernitədir. Kökündən qopan toplumlar millət ola bilərlər. Kökdən qopuş gözəl bir şeydir. Bizim kökümüz bilgisiz, yazıb oxuması olmayan xurafi dədələrimizin oluşdurduqları insanlıq düşməni törələrdən başqa bir şey deyildir və bunların hamısından qopuş lazım. Bu qopuşu sağlayan güc də Avropadadır. Bizi kökümüzdən ayıracaq və insanlıq tarixinə soxacaq güc Avropa metodologiyasıdır. Bunun aşağılıq kompleksi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Gerçəklərdir.