Dil üzərinə

adətən dillər üzərinə dəyişik dövrlərdə fərqli paradiqmalar hakim olar. Məsələn İslamdan öncə fərqli paradiqma hakim olmuş. İslam sonrası ərəb millətçiliyinə qarşı həm bizdə, həm də farslarda reaksion oluşmuş. Qutatqu bilik kimi əsərlər bu zaman yazılmış. Farslarda reaksion davam edərək aksiona dönüşnüş və dillərində çox böyük irəliləmə sağlamışlar. Bizdə reaksion sönmüş. Sünni islamı ilə gedən çizgidə türkcənin ortaya qoyduğu ən böyük əsər Dədə Qorqud kitabıdır. Qorqud kitabı Bayındırlı dövlətinin məhsuludur. Ağqoyunlu dövlətinin. Sünni çizgisində dilimizə gərəksiz ərəb sözləri girdi. Səfəvilərlə eyni zamanda dilimiz üzərinə fərqli ideya və paradiqma hakim oldu. Fars dilinin qramatikasına görə mərsiyyələr yazıldı. Balaca kəndlərdən böyük şəhərlərə qədər məscidlərdə əhali uşaqlıqdan ölənə qədər bu əzik və farscalaşmış dildə yazılan mərsiyyələri bağrışıb başına döyüb ağladı. Dilimizin omurqası həm qramatik mənada, həm də ideya baxımından qırıldı. Demək olar ki, Rus istilasına keçmədən öncə Səfəvilərdən sonraki dönəmdə dilimizdə heç bir əsər yoxdur. Sadəcə insanı şəxsiyyətsizləşdirən, dehumanizə edən mərsiyyə, molla sözləri var və ağlaşma. Bir az da kənddə filan bir neçə ozan. Osmanlıda da buna bənzər bir ideya dil üzərinə hakim olmuşdur. Türk dilləri üzərinə heç bir zaman sol paradiqma hakim olmamışdır. Bu kimi paradiqmalar ortaya çıxdığında, Osmanlıda dərhal boğub yox etmişlər. Ona görə Osmanlıca deyilən köksüz və kabusanə bir dil meydana gəldi. İndinin özündə filologiya üzrə prof. olan adam bilə Türkiyədə Osmanlıcanı anlayamaz. Bu, qaranlıq zehniyyətin dildə əks olunmasıydı. Həm dünya şərtlərindən asılı olaraq, həm Osmanlının heç bir mənəvi təsiri qalmadığından sol məfkurənin dilə girmə fürsəti doğdu. Türkiyədə cumhuriyyətdən sonra dilin inkişafı sağçı-dinçi zehniyətin yenilməsi və sol paradiqmanın dilə hakim olmasıyla başladı. Bu, dil üçün tarixi fürsət idi. Çünkü sağçı-dinçi fanatizm ağıl, fəlsəfə, dil, gözəllik düşmənidir və tarixi mirası qaranlıqdan başqa bir şey deyildir. Osmanlıca deyilən köksüz dili əzərək tarixdən çıxarmaq üçün sol məfkurənin əlinə fürsət keçdi. Sol paradiqma başarılı oldu və Anadoluda türk dili Osmanlı əsarətindən qurtularaq öz kökü üzərində böyüməyə, öz törəmə qanunlarını kəşf etməyə başladı. Bu yolda erməni Dilaçarın çox böyük və müsbət təsiri oldu. Dilaçar olmasaydı, Türkiyədə dil bu qədər gözəlləşəməzdi. Təəssüf ki, Atatürkün ömrü az oldu və Osmanlının izi tamamən dilimizdən silinmədi. Məsxərə Osmanlıca, dili tamamən soysuzlaşdırmışdı. Bu baxımdan Cumhuriyət dönəmində dilin təmizlənmə məsələsi Osmanlı kabusundan qurtuluşu da niyyət edinmişdi. Heç bir sənət, ədəbiyat, fəlsəfə, estetik miras qalmamışdı Osmanlıdan. Sadəcə teror və İŞİD zehniyyətini çağrışdıran, qadınları kölə və cariyə görən zehniyyət miras qalmaışdı. İndi göylərə qaldırılan II. Abdulhəmid, İbni-Xəldun kimi müsəlman mütəfəkkirlərin də kitablarını yasaqlamışdı. Kitab olmayan yerdə işıq mı olar? Ona görə də işıq yox, qaranlıq olmuşdur. Belə bir qaranlıq mühitdə düşüncə inkişaf edəməzdi. Cumhuriyət sol- laik kimliyi ilə Osmanlı dövrü qaranlığının, kitabsızlığının antitezi idi. Özəlliklə modern Batı fəlsəfəsi bu dövrün başlamasıyla türkcəyə tərcümə edildi. Osmanlıca deyilən qramatikası olmayan dilə fəlsəfi, elmi kitab tərcümə etmək mümkün deyildi. Bu üzdən keçən əsrin əvvəllərində yazarlar kitablarını fransızca yazırdılar. İndi ədəbiyyatşçünaslıq tarixində fransızca roman yazan bir neçə Osmanlı ziyalısı vardır. Çünkü Osmanlıca ilə roman yazmaq olmazdı. Osmanlıcanı bilmək və anlamaq üçün fars dilini bilməık gərəkir. Ərəbcəsi olan, ancaq farscası olmayan Osmanlıcanı anlayamaz. Osmanlıcadakı ərəbcə sözlər də ərəbcədən alınmamış, farscadan alınmış. Dilin cümlə quruluşu da farscadır, ancaq arada türkcə şəkilçilər də görünür. Bir fars Osmanlıcanın hamısını anlar, bir türk heç bir şey anlamaz. 600 illik bu mənasız tarixin mirasını yox etmək gərəkirdi və bunu böyük ölçüdə başardılar. Özəlliklə dərs kitablarından Osmanlıcanın nəfəsini kəsdilər. Bu da ilk dəfə olaraq türkcə tarixində dilin üzərinə sol paradiqmanın hakim olmsına görə idi. Çünkü 15-ci əsrdən bəri fəlsəfənin, təmiz dilin, insan haqlarının, demokrasinin inkişafında sekular-sol zehniyyət aktiv olmuşdur. Bu gəlişmələrin hamısı sekular-sol zehniyyət məhsulu kimi Qərbdə meydana çıxmışdır. Azərbaycanda da Axundovdan başlayaraq davam edən milli dildəki oyanış sekular-sol zehniyyət tərəfindən meydana çıxmışdı. Yüzillər boyu sağ-dinçi fanatizmin tənqidi Qafqazda Axundovla başlamış, Molla Nəsrəddinçilər tərəfindən ifşa edilmiş, Cabbarlı, Cavid, Hadi, ... tərəfindən gücləndirilmişdir. Bunların hamısı sol-sekular paradiqmanın nəticəsi idi. Son zamanlar sağçı-dinçi zehniyyətin Türkkiyədə dirilməsiylə xurafatın, şeyxlərin ağıza tüpürmələrinin, peyqəmbər poxu yemə və sidiyini içmə reklamının tanığı oluruq. Anlaşılan xortlamaqda olan Osmanlı mirasını yox etmk üçün yenidən sol-sekular paradiqma bu xurafi durumun antitezi olaraq ortaya çıxmalı, bir Mustafa Kamal yetişdirməlidir.