Axundov

Axundov Türk milliyetçiliyinin qurucusudur. O farsca yazdıqları yaradıcılığının ilk illərinə aiddir və ideolojidir, yəni çarpıq bilgilərdi. Önəmli olan onun türk dili üzərinə gəlişdirdiyi əlifbadır. Fars dilində ö, ı, ü hərfləri yoxdur. Axondov əlifba sistemində bu hərflər də var. Axundov dil və ədəbiyyat planında türkçülüyün qurucusudur. Çünkü bütün estetik yaradıcılığı türk dilində olmuş və türkcə üçün əlifba gəlişdirmişdir. Keşkə elə Axundovdan öncəkilər də mən türk deyiləm deyib türkcə yazsaydılar. Türkcənin ədəbiyyata girişini sağlayan Axundovdur. Axundovdan o tərəfə bir şey yox ki. Ərəbcə yazan ərəbci, farsca yazan farsçı, türkcə yazan da türkcüdür. Politik milliyetçilik yeni olqudur, mədəni milliyətçiliyin omurqası milli dildir və başqa şey deyildir. Eski çağlarda kim öz dilinde yazmışsa milli olmuşdur. Axundov türk ədəbiyyatı üzərinə ədəbi tənqidlər yazmışdır. Millilik heç bir iş görmədən mən türkəm demək mi? ya da mən farsam deməkmi? Dilimizdə milli dildə yazılan ədəbiyyatın dəyərləndirilməsi ilk Axundovla başlar. Millilik bunun dışında bir şeymi sanki? Çünkü ulusun tarixsəl, duyqusal və düşünsəl anıları dildə saxlanar. Bu dildə heç bir şey yazılmadıqdan sonra türkçü olmanın anlamı nədir? O dövrdə orada vətən yoxdu. Rusiya oranı bölgə-bölgə aldı və sonra birləşdirdi. Ona görə iran milliyətçiliyi hamısında var. İran milliyətçisi olmayanları olmamış. Hadi, M. Ə. Sabir, Rəsulzadə, .... hamısında var. İran milliyətçisi fars milliyətçisi demək deyil. Dr. Heyət də iran milliyətçisiydi. Axundovun bir tək yazısına görə onun dünyagörüşünün ontolojisini dəyərləndirmək olmaz. Eyləm və söyləmləri bir yerdə bir bütün olaraq alqılanmalı. Axundov türk dilinə özgü əlifba gəlişdirmişdi. Türkcənin tarixdə ədəbiyyata, mədəniyyətə və tarix bilgisinə girə bilməməsinin tək səbəbi türkcəyə uyqun bir əlifbanın olmamasıdır. Əlifba millət olmanın ilkin addımıdır. Əski yunanda dilə uyqun əlifba olmasaydı, fəlsəfə doğmazdı. Ərəb əlifbasının dilimizin baş bəlası olmasını yazması, sırf türkcə üçün əlifba gəlişdirməsi çağımızdakı yayqın sloqanik milliyətçilik deyil, fəlsəfi boyutda dilə xidmətdir. Onun türkcənin doğasına uyqun əlifba gəlişdirməsi türkcənin yazqısı baxımından böyük mədəni inqilab idi. Heç bir milliyətçilik dilə uyumlu əlifba gəlişdirmək qədər tutarlı, tarixsəl dərinlikli, fəlsəfi olamaz. Ayrıca, onun hər türkcə əsəri türkcəçilikdir. Türk dili onunla modern ədəbiyyata girmişdir. Millətçilik nədir pəki? Finlərin "mən finəm" deyən ədəbiyyatı yox. Elə Axundovla eş zamanda sadəcə olaraq fincə yazmağa başladıqları üçün millət oldular. Türkcənin Axundov kimi bir seçənəyi yoxdur. Ona görə də Gökalp türk milli məfkurəsinin Axundovla başladığını yazır və doğru da yazmış. İdeolojik söyləm və yazıların tarixsəl etkisi və dərinliyi olmamışdır. Olamaz da. Onun pers kimliyini öyməsi ideolojik yaxlaşımdır. Yəni pers olmasının nə önəmi var? Önəmli olan öz məfkurəsini türk dilində bəyan etməsidir. Tarix üçün, ulusların milli kimliklərinin yüksəlişi üçün gərəkli olan budur. İsmayıl Bəy Qapirali Nəcəf Bəy Vəzirova, N. Nərimanov yazırdı ki, siz heç biriniz türk milli oyanışı yolunda Axundov kimi yaza bilmir, onun kimi aydınladıcı ola bilmirsiniz. Doğru da deyirdi. Bu haqda 8 il öncə yazdığım "Qafqaz türklərinin oyanış dövrü" kitabımda ayrıntılı və bəgəli bilgilər var. Orada da yazmışam ki, ideolojik olaraq fars milliyətçisinin qurucusu, ancaq fəlsəfi, ədəbi, filoloji, olaraq türk milliyətçiliyinin qurucusudur. Və ideolojilər tutarsız, çarpıq, zamansal bilgilərdi. Tarixi etkiləyən və yeni cığırlar açan estetik yaradıcılıqdır. Axundovun türkcənin yapısına uyqun əlifba gəlişdirməsi fars milliyətçiliyimidir? Nədir bu girişimin adı? O zaman osmanlının dili farsca deyil, türkcə. Qacarlara da məktub yazır və türkcə üçün, sırf türkcə üçün hazırladığı əlifbanın hər iki dövlət tərəfindən ərəb əlifbası yerinə yerləşdirməsini təmənna edir. Bu eyləmin adı nədir? Hansi qavramsallaşdırmayla bunu nitələmək mümkündür? Zatən o dövrdə bu iki dövlət Axundov əlifbasını qəbul etsəydilər. İndi türk dili bütünüylə İranda rəsmi dövlət dili idi və türkcə minlərcə fəlsəfi, elmi, roman, ... kimi əsərlər tərcümə və ya yazıla bilərdi. Türk tarixində gecikmiş bir əməli gerçəkləşdirmişdi. Əlifbasızlıq üzündən türklər tarix boyunca itirmişlər. Bu əlifba qəbul edilsəydi türk dilində yazmaq problem olmayacaqdı. Axundov ilk olaraq türk dilində modern qadın surətini təsvir etmişdir. Yapıtlarında türkcə danışan, türk olan modern qzılar kəndi yazqılarının aydınlanması üçün çabalayırlar. tabuları qıraraq sevdikləri oğlanla bir yerdə sosial eyləmlərdə bulunur kəndi sevgiləri yolunda fədakarlıq edirlər. Belə bir tablo Axundov öncəsi dilimizdə olmamışdır və bu əsərlərin hamısının yazı və qonuşma dili türkcədir.